Από το τουρκοκρατούμενο Ζητούνι, στην ελεύθερη Λαμία

 Επέτειος 190 ετών

 Κωνσταντίνος Αθ. Μπαλωμένος, φυσικός

 

   Στις αρχές του 19ου αι. ο Γάλλος περιηγητής Φραγκίσκος Πουκεβίλ ανέφερε ότι το Ζητούνι  ήταν :

 “… κτισμένο στην πλαγιά ενός κωνικού βουνού. Στεφανώνεται από έναν ερειπωμένο πύργο, δίνει όψη γραφική με τα εξακόσια σπίτια, διάσπαρτα σε επίπεδα, ανάμεσα σε τζαμιά και κυπαρίσσια. …”

 

Το Ζητούνι στο 1805 (Pomardi), όπως αποτυπώθηκε βλέποντας από τα βόρεια της τότε πόλης.

   Μετά τη διάσκεψη του Λονδίνου, το 1830 υπογράφηκε το σχετικό Πρωτόκολλο που έφερε την  πολυπόθητη ανεξαρτησία του μικρού τότε νεοελληνικού κράτους από την πολύχρονη τουρκική κατοχή. Όμως τα όρια, που ορίστηκαν στη γραμμή Αχελώος – Σπερχειός, άφηναν την επαρχία Ζητουνίου (στην οποία ανήκε η Λαμία) έξω από τα όρια του ελεύθερου κράτους.

   Ακολούθησαν νέες προσπάθειες του κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια σε διπλωματικό επίπεδο, για να ενταχθούν στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος οι τότε επαρχίες Ζητουνίου (Λαμίας), Πατρατζικίου (Υπάτης) και Καλλιδρόμης (Καρπενησίου). Στη  νέα διάσκεψη του Λονδίνου (το 1832), η Τουρκία αποδέχτηκε τα νέα σύνορα, που περιέλαβαν και τις τρεις παραπάνω επαρχίες.

  Στο ίδιο έτος 1832 έγινε η οροθεσία των συνόρων, από την πενταμελή Οροθετική Επιτροπή. Κριτήριο για τη θέση των συνόρων ήταν η κλίση του εδάφους και ο δρόμος των νερών προς την ελληνική ελεύθερη πλευρά και προς την οθωμανική (κορυφογραμμές). Κατά μήκος της γραμμής η ελληνική κυβέρνηση έφτιαξε 31 σταθμούς με Στρατώνες και με δύναμη ενόπλων ανδρών (τους Οροφύλακες).

   Τον Φεβρουάριο 1833 ο Βαυαρός συνταγματάρχης Ντ’ Άλμπερτ διατάχθηκε να καταλάβει την επαρχία Ζητουνίου. Τη Λαμία απελευθέρωσε δύναμη στρατού από 350 Βαυαρούς στρατιώτες, με επικεφαλής το συνταγματάρχη Ντ’ Άλμπερτ. Την πολιτική εξουσία στην περιοχή μας εκπροσώπησε ο Ρίζος Ιακωβάκης Νερουλός, που ήταν γραμματέας (δηλ. υπουργός) των Εκκλησιαστικών και της Δημόσιας Παιδείας.

   Στρατιωτικά οι Τούρκοι αποχώρησαν από το Ζητούνι αμέσως. Κάποιες προκλήσεις από Τούρκους θερμοκέφαλους για στρατιωτική δράση αντιμετωπίστηκαν μάλλον εύκολα, από τον συνταγματάρχη Ντ’ Άλμπερτ και δύναμη 200 στρατιωτών, σε σύντομη εκστρατεία στο Δερβέν Φούρκα (δηλ. το Καλαμάκι) , στην Καρυά και στη Μονή Αντίνιτσας.

   Έτσι στις 28 Μαρτίου 1833 (με το παλαιό ημερολόγιο, ή στις 9 Απριλίου με το νέο ημερολόγιο) ημέρα Μεγάλη Τρίτη το Ζητούνι ελευθερώθηκε από τους Τούρκους. Η διάρκεια της τουρκικής κατοχής στη Λαμία ήταν 387 χρόνια (από το 1446 έως το 1833). Η μετονομασία της σε Λαμία έγινε στις 20 Ιουνίου 1836 (με το παλαιό ημερολόγιο). Από το 869 μ.Χ. λεγόταν Ζητούνι (δηλ. για 964 χρόνια είχε αυτό το όνομα).

   Την εικόνα της Λαμίας στα πρώτα ελεύθερα χρόνια (1833-1836) μας δίνουν σύντομες περιγραφές των ξένων περιηγητών :

… Ένα στριφτό φαράγγι κόβει την πόλη σε δύο μέρη τρομερά απότομα, που το ένα κατοικείται από τους Τούρκους και το άλλο από τους Έλληνες. Τα σπίτια των τελευταίων είναι χτισμένα το άλλο πάνω στο άλλο, σαν τα κεραμίδια στις στέγες τους. Το νερό που πίνουμε είναι άνοστο, ο αέρας είναι ανθυγιεινός εξαιτίας των κοντινών βάλτων ….

(Ιάκωβος Ρίζος Νερουλός, 1833)

- Πάνω σ’ ένα λόφο που κυριαρχείται από τα γύρω βουνά, βρίσκεται το μικρό κάστρο, ενώ στους πρόποδες του λόφου και ιδιαίτερα στην απέναντι δυτική πλαγιά είναι “διασκορπισμένη” η σημερινή πόλη, χτισμένη άναρχα με τον ανατολίτικο τρόπο. … Τα τουρκικά κτίρια είναι καλά διατηρημένα, αν και αρχίζουν να καταστρέφονται.

(Λουδοβίκος Ρος, 1834)

-  … Το Ζητούνι εθεωρείτο κι επισήμως ένα ανθυγιεινό μέρος. … Αξιοπρόσεκτος είναι ο μεγάλος αριθμός από πελαργούς και κίσσες, που κατοικούν στην περιοχή. … Η πόλη εξαπλώνεται ακανόνιστα, τα σπίτια στέκουν μέσα σε κήπους σε απόσταση το ένα από το άλλο. Αλλά τα δένδρα μοιάζουν κομμένα και οι βρώμικες καλύβες ανακατεμένες με τα σπίτια δίνουν στο μέρος έναν αέρα μιζέριας κι εγκατάλειψης. Μοιάζει πιότερο με μέρος σε παρακμή παρά σε άνθιση.

(Τζώρτζ Φίνλεϋ, 1935)

-  … επισκέφτηκα τον μόνο αξιοθαύμαστο χώρο που διαθέτει αυτή η μίζερη πόλη του Ζητουνίου· αναφέρομαι στον ελληνικό στρατώνα, που παλιά ήταν το Σεράι του πασά …

(Χέρμαν Πίκλερ Μισκάου, 1836)

-  … Η πόλη δείχνει παντού ερειπωμένη. Κάποιοι κατεστραμμένοι μιναρέδες στέκονται ακόμη όρθιοι. …

(Κάρολος Γουσταύος Φίντλερ, 1836)

   Οι Τούρκοι τσιφλικάδες είχαν αποχωρήσει από νωρίς και - μέσω αντιπροσώπων[1] τους - πούλησαν τις ιδιοκτησίες τους. Θυμίζουμε ότι τα περισσότερα (13 χωριά και τσιφλίκια) ανήκαν στον Χαλήλ Μπέη (στρατιωτικό διοικητή της Λαμίας) και άλλα 5 ανήκαν στη σύζυγό του Σαϊδέ χανούμ. Δεν περιήλθαν στο ελληνικό κράτος ως εθνικές γαίες, αλλά πουλήθηκαν (κάποια διπλοπουλήθηκαν) σε ιδιώτες, μέσα σ’ ένα κλίμα ανασφάλειας, ασάφειας, με μεγάλο κίνδυνο εξαπάτησης (από τους Τούρκους). Τα τσιφλίκια αγοράστηκαν από πλούσιους Έλληνες κυρίως ομογενείς, οι οποίοι συμπεριφέρονταν όπως οι προκάτοχοι, ενώ οι ακτήμονες ακολούθησαν τη μοίρα του κολλήγα.

Η Λαμία από τα βόρεια (1819, χαρακτικό του Dupré)

 

   Η Λαμία ως μεθοριακή πόλη του (τότε) ελληνικού κράτους με την Οθωμανική Τουρκία απέκτησε διπλωματικό εκπρόσωπο αυτής, δηλ. πρόξενο. Το τουρκικό προξενείο στη Λαμία λειτούργησε από το 1846 και καταργήθηκε το 1881. Στον τομέα της υγείας, λειτούργησε το “Λοιμοκαθαρτήριο” (η γνωστή Καραντίνα) στην περιοχή Ταράτσας (την περίοδο από το 1837 έως το 1881) για τα λοιμώδη νοσήματα, όσων έρχονταν από το οθωμανικό μέρος (δηλ. τη Θεσαλία). Από το 1835 η Λαμία απέκτησε νομίατρο (το Δαμιανό Γεωργίου, τον οποίο διαδέχτηκε ο Μελέτιος Γεωργιάδης). Από το 1836 πρέπει να διέθετε Φαρμακείο, όπως και τους πρώτους γιατρούς (Κων. Ζαγγογιάννη, Φραγκ. Βερέττα, κ.ά.). Από το 1833 είχε Ειρηνοδικείο[2] Ζητουνίου και επιπλέον από το 1836 έγινε έδρα του Πρωτοδικείου Λαμίας.

     Η ελεύθερη Λαμία απέκτησε σύντομα τον αρμόζοντα “ηγετικό” ρόλο, στην Ανατολική Στερεά Ελλάδα και από έδρα επαρχίας Ζητουνίου, έγινε αργότερα πρωτεύουσα του νομού Φθιωτιδοφωκίδος.

   Με την ευκαιρία της επετείου των 190 χρόνων ελευθερίας της, οι άνθρωποι που εκπροσωπούν τον τόπο, ας τιμήσουν τη θυσία των αγωνιστών της ελληνικής επανάστασης (με σύμβολο το Θανάση Διάκο) κι ας φανούν άξιοι απόγονοί τους, ιδιαίτερα σ’ αυτούς τους χαλεπούς καιρούς, δημιουργώντας στα παιδιά μας ένα καλύτερο αύριο.

 

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

---

[1] όπως ο Χασάν-αγάς Χιλιαδιώτης, Οθωμανός Λαμίας που έγινε πληρεξούσιος εκπρόσωπος του Χαλήλ μπέη και του γιού του Τεφήκ μπέη για πώληση των ιδιοκτησιών τους στην περιοχή Ζητουνίου.

[2] Δημητρίου Θ. Νάτσιου : “Δικηγόροι και Δικηγορικός Σύλλογος Λαμίας (1833-2003)”, Λαμία, 2004.