Ο ΕΠΙΣΚΟΠΙΚΟΣ ΘΡΟΝΟΣ ΤΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗΣ ΣΤΥΛΙΔΟΣ

 Ιστορικά εκκλησιαστικά κειμήλια

 του Δημήτρη Κ.  Καραθεοδώρου, φιλολόγου

 

   Πέρισυ, τέτοιον καιρό, Άνοιξη του 2024, είχα δημοσιεύσει μια λαϊκή παράδοση για τον Επιτάφιο του Αγίου Αθανασίου Στυλίδος.

   Ωραία ιστορία, άρεσε γενικώς και με ρωτούσαν γνωστοί και φίλοι αν αυτή η συγκινητική ιστορία έχει και συνέχεια. Και ιδού εκείνη η μαγευτική διήγηση έχει και συναρπαστική συνέχεια.

   Ο παπα-Ζαχαρίας δεν πήρε μόνο τον Επιτάφιο από τον Άγιο Αθανάσιο της Οδησσού της Ρωσίαςˑ πήρε και τον Επισκοπικό Θρόνο της Εκκλησίας και άλλα ιερά σκεύη και χρυσοκέντητα καλύμματα, όπως κι ένα πανέμορφο Αντιμήνσιον (Αντί και Mensa, λατινική λέξη που σημαίνει τραπέζι) που τοποθετείται το τετράγωνο αυτό ύφασμα πάνω στην Αγία Τράπεζα ή χρησιμοποιείται αντί γι’ αυτήν, για την τέλεση της Θείας Ευχαριστίας.

80 χρόνια μετά την καταστροφή του Σανατορίου και της Ιερής Μονής Αντίνιτσας (13 Ιουνίου 1944)

Μνήμες γερμανικής Κατοχής

Κωνσταντίνου Αθαν. Μπαλωμένου, φυσικού

 

Το ιστορικό Καθολικό της Μονής (φωτ. 1930)

    Ήταν μια ακόμη αποφράδα ημέρα για τον τόπο μας. Το 1944 ήταν το τελευταίο και χειρότερο έτος της γερμανικής Κατοχής, με την αντιστασιακή δράση σε κορύφωση και με διαρκή “χτυπήματα” στον κατακτητή.  Τα αποσπάσματα Ες-Ες στην Ελλάδα εφάρμοζαν την χιτλερική εντολή για αντίποινα, δυστυχώς σε αθώους. Στις αρχές Ιουνίου του 1944, στη θέση “Πηγή του Αχιλλέα” (στο Ντερβένι, ή τον αυχένα της Όθρυος), είχε προηγηθεί μια ενέδρα των ανταρτών, σε γερμανικό στρατιωτικό αυτοκίνητο, με 3 αξιωματικούς νεκρούς. Αυτό ίσως ήταν η αφορμή.

   Τα πλησιέστερα στη θέση αυτή ήταν : στα ανατολικά της η Μονή Αντίνιτσας και δίπλα το Σανατόριο Αντίνιτσας. Από τη δυτική πλευρά ήταν το χωριό Δερβέν Φούρκα (ή Καλαμάκι).

   Οι Γερμανοί θεωρούσαν ότι τόσο το Σανατόριο, όσο και η γειτονική Μονή Αντίνιτσας ότι υπέθαλπαν τους αντάρτες της περιοχής Όθρυος. Με αφορμή το γεγονός που προαναφέρθηκε, ένα γερμανικό απόσπασμα Ες-Ες με αυτοκίνητα, μοτοσικλέτες, ολμοβόλα και εκρηκτικά το πρωί της 13ης Ιουνίου 1944 έφτασε στην Αντίνιτσα.

Ο Επιτάφιος του Αγίου Αθανασίου Στυλίδας

 Ένα ιστορικό και εκκλησιαστικό κειμήλιο

 του Δημήτρη Κ. Καραθεοδώρου, φιλολόγου

 

Ο Επιτάφιος στολισμένος το έτος 2020

   Ήταν στην Οδησσό της (τότε) Ρωσίας, μια εκκλησία, ο ΑΓΙΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ, και μια μεγάλη Παρασκευή, μετά την επανάσταση του ’17, την ώρα που γινόταν η περιφορά του Επιταφίου, φτάσαν μπολσεβίκοι στρατιώτες κι αρχίσαν να φοβερίζουν τους Χριστιανούς και τους Έλληνες, να τους χτυπάνε και να φωνάζουν πως, άμα δε γυρίσουν πίσω τον Επιτάφιο, θα τους σκοτώσουν όλους και θα κάψουν την εκκλησία.

   Ξαφνικά, ο Επιτάφιος πέταξε μια μεγάλη φλόγα, που έφτασε ψηλά στον ουρανό, κι όλοι τρομοκρατημένοι πέσανε κάτω στο χώμα, μαζί κι οι στρατιώτες. Η φλόγα κράτησε κάνα δυο τρία λεπτά και οι στρατιώτες, άμα είδανε τέτοιο σημάδι παράξενο, ξεχάσαν τις τιμωρίες και τις φοβέρες και φύγανε. Ο Επιτάφιος – δόξα τω Θεώ – δεν έπαθε τίποτα. Ο κόσμος τον πήρε μέσα στην εκκλησία και όλοι γονατισμένοι συνέχισαν τη θεία ακολουθία.

   Εκείνη την εποχή, έτυχε να είναι στην Οδησσό ένα καΐκι ελληνικό που ξεφόρτωνε διάφορα εφόδια από την Ελλάδα. Ένας παπάς από την Οδησσό, ο παπα-Ζαχαρίας, που ήταν παρών στα επεισόδια με τους επαναστάτες, επειδή έμαθε ότι οι μπολσεβίκοι θα κάψουν την εκκλησία και όλα τα ιερά της κειμήλια, μπήκε το βράδυ μέσα στην εκκλησία και πήρε τον Επιτάφιο και τ’ άλλα χρυσοκέντητα υφάσματα και τα ’κρυψε όλα βαθιά μες στ’ αμπάρι του καϊκιού.

Ο αρχικός (παλαιός) Ιερός Ναός της Αγίας Παρασκευής Νέας Άμπλιανης Λαμίας

 

  Κωνσταντίνου Αθ. Μπαλωμένου

 

Πρόλογος

 

   Οι πρώτοι κάτοικοι στην περιοχή νότια της Λαμίας, ήταν νομάδες κτηνοτρόφοι από την Άμπλιανη Ευρυτανίας, που έφερναν τα κοπάδια με πρόβατα για την περίοδο του χειμώνα (από την εορτή του Αγίου Δημητρίου μέχρι την εορτή του Αγίου Γεωργίου). Οι οικογένειές τους διέμεναν σε καλύβες, που κατασκεύαζαν οι ίδιοι μέσα στα βοσκοτόπια, που ήταν τότε όλη η γύρω από τη Λαμία περιοχή. Μετά έφευγαν και σε 2-3 μέρες πορεία με τα πόδια - μέσω Γαρδικίου Ομιλαίων και Σαράνταινας - έφταναν στην ορεινή Άμπλιανη, όπου είχαν πετρόκτιστα σπίτια. Εκεί υπήρχε Ιερός Ναός της Αγίας Παρασκευής, όπου εκκλησιάζονταν. Κορυφαία ετήσια γιορτή ήταν το πανηγύρι στις 26 Ιουλίου, εορτή της Αγίας Παρασκευής, με παραδοσιακούς χορούς στο χοροστάσι Στέγκο και γλέντι στην πλατεία του χωριού, κάτω από υπεραιωνόβια πλατάνια.

Μερικά κοινωνικά στοιχεία των ΟΤΑ της Φθιώτιδας, πριν το τέλος του 20ού αι.

Έρευνα

 

Πρόλογος

  Την περίοδο 1994-96, έγινε μια καλή προσπάθεια αποτύπωσης-καταγραφής του Φθιωτικού περιβάλλοντος (φυσικού και ανθρωπογενούς). Ήταν ιδέα των Κωνσταντίνου Μπαλωμένου, φυσικού και Κωνσταντίνου Στασινού, βιολόγου. Στηρίχθηκε σε ένα πολύ αναλυτικό  και αρκετά εξαντλητικό  ερωτηματολόγιο, που δημιούργησε η ομάδα αυτή. Με τη στήριξη του τότε Νομάρχη Φθ/δας Θύμιου Παπαβασιλείου, όλοι οι ΟΤΑ της Φθ/δας έλαβαν το ερωτηματολόγιο  αυτό και το απάντησαν. Θυμίζουμε ότι δεν είχε ακόμη εφαρμοστεί το σχέδιο “Καποδίστριας” και υπήρχαν ακόμη οι παλιότεροι δήμοι και κοινότητες.

   Στις αρχές της δεκαετίας του ’80 είχε γίνει άλλη μία ανάλογη προσπάθεια, αλλά με πολύ συνοπτικό ερωτηματολόγιο, η συμπλήρωση του οποίου γινόταν από εμάς, με επισκέψεις στις κοινότητες. Παρέμεινε ημιτελής.

  Στην παρούσα προσπάθεια, από 182 ΟΤΑ της Φθιώτιδας, απάντησαν οι 128 (ποσοστό 70%). Δυστυχώς δεν λάβαμε απαντήσεις από τους δήμους Λαμίας, Δομοκού, κ.ά. Αυτό στέρησε την προσπάθεια από πολύτιμα στοιχεία. Κρίμα ...

    Η όλη έρευνα και εργασία δεν  έτυχε  καμιάς  οικονομικής  στήριξης.

   Στο υλικό αυτό που λάβαμε (στις απαντήσεις) έγινε επεξεργασία και ακολούθησαν ενδιαφέροντα συμπεράσματα. Η τελική εργασία, σε έντυπη μορφή δόθηκε στη Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση και στο τμήμα Περιβάλλοντος της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Φθιώτιδας, το Δεκέμβριο 1998. Αντίγραφο επίσης υπάρχει στο Ιστορικό Αρχείο Λαμίας.

  Ευχαριστίες αποδόθηκαν στον τέως νομάρχη Θύμιο Παπαβασιλείου και στους ανθρώπους της Τοπικής Αυτοδιοίκησης (δημάρχους, πρόεδρους, γραμματείς και πολίτες) που χωρίς τη βοήθειά τους, η προσπάθεια  θα έμενε  ανολοκλήρωτη.

Κωνσταντίνος Αθ. Μπαλωμένος

ΠΑΝΩ Σ' ΕΝΑ ΓΚΡΕΜΙΣΜΕΝΟ ΕΙΚΟΝΟΣΤΑΣΙ

 

του Δημήτρη Κ. Καραθεοδώρου, φιλολόγου

 

    Όσα εικονοστάσια κι αν είδα κι αν απάντησα, σαν το εικονισματάκι τής Αγίας Αικατερίνης, της παραγκούλας των Μικρασιατών προσφύγων Στυλίδας δεν αγάπησα.

   Άγιο - θεμελιωμένο, πυργάκι ξακουστό, δυο οργιές τού ψήλου, μια οργιά πλατύ, λαμπροστολισμένο κτίσμα λαϊκό, σε αιγαιοπελαγίτικο - Ανατολής ρυθμό, ασβεστοασπρισμένο και στην κορφή σταυρό, αείφωτο καντήλι, φως αληθινό και η πορτούλα του ν’ αστράφτει μάλαμα.

Η παραγκούλα της Αγ. Αικατερίνης  (1958)

Αρχείο Δέσποινας Λαΐνα

   Αυτό το ιλαρόν φως, λαμπάδα, φανός, άστρον πεσμένον να τρεμουλιάζει εκεί στο πορτάκι τού προσκυνηταρίου, εκεί στο βάθος τής μελανωμένης εικόνας των πρώτων θρησκευτικών μου χρόνων και παραστάσεων, σημάδεψε τη ζωή μου κι ένιωθα την περιέργεια να το παρατηρήσω προσεκτικά, να το εξετάσω από κοντά - τι είναι αυτό το φως - σαν τον Μάνο τού Κορωνιού που ησθάνετο την επιθυμίαν να το κυνηγήσει, εκείνο το μελαγχολικό φως, εκείνο το μυστηριώδες φέγγος ανάμεσα εις τα δύο χλοερά νησάκια, όπως γράφει στο “Άνθος του Γιαλού” του ο κυρ Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης.

   Το 1950, αφού η οικογένειά μας για να επιβιώσει φώλιασε εδώ κι εκεί, σε πολλές και διάφορες ποντικότρυπες της Στυλίδας, λόγω μεταπολεμικής και μετεμφυλιακής ταραγμένης περιόδου, ο πατέρας μου με “Συμφωνητικόν” αγόρασε από τον Αυλακιώτη Δημήτριο Ψάρρη, πέραν του δευτέρου Συνοικισμού των Μικρασιατών προσφύγων, ένα οικόπεδο με ένα μικρούτσικο σπιτάκι και το μαγειρειό αντί 3.500.000 εκατομμυρίων.

Ο Ιερός Ναός της Αγίας Παρασκευής Νέας Άμπλιανης Λαμίας

 

(με επιπλέον στοιχεία)

 

Πρόλογος

 

   Οι πρώτοι κάτοικοι στην περιοχή νότια της Λαμίας, ήταν νομάδες κτηνοτρόφοι από την Άμπλιανη Ευρυτανίας, που έφερναν τα κοπάδια με πρόβατα για την περίοδο του χειμώνα (από την εορτή του Αγίου Δημητρίου μέχρι την εορτή του Αγίου Γεωργίου). Οι οικογένειές τους διέμεναν σε καλύβες, που κατασκεύαζαν οι ίδιοι μέσα στα βοσκοτόπια, που ήταν τότε όλη η γύρω από τη Λαμία περιοχή. Μετά έφευγαν και σε 2-3 μέρες πορεία με τα πόδια - μέσω Γαρδικίου Ομιλαίων και Σαράνταινας - έφταναν στην ορεινή Άμπλιανη, όπου είχαν πετρόκτιστα σπίτια. Εκεί υπήρχε Ιερός Ναός της Αγίας Παρασκευής, όπου εκκλησιάζονταν. Κορυφαία ετήσια γιορτή ήταν το πανηγύρι στις 26 Ιουλίου, εορτή της Αγίας Παρασκευής, με παραδοσιακούς χορούς στο χοροστάσι Στέγκο και γλέντι στην πλατεία του χωριού, κάτω από υπεραιωνόβια πλατάνια.

Η ενορία του Ι.Ν. Αγίας Παρασκευής Νέας Άμπλιανης (την περίοδο 1929-1949)

Πρόλογος

    Πριν από μήνες, με αίτησή μου προς το Σεβασμιότατο Μητροπολίτη Φθιώτιδας ζήτησα να έχω πρόσβαση στα πρώτα (παλαιότερα) βιβλία του Ι. Ναού της Αγίας Παρασκευής Νέας Άμπλιανης. Είχα την έγκρισή του και ο καλός μας εφημέριος π. Αθανάσιος Κυρίτσης εφάρμοσε την εντολή αυτή. Είναι συγκινητικό να συναντά κανείς τα ονόματα (γνωστά τα περισσότερα) των παλαιότερων κατοίκων που πριν έναν αιώνα εγκαταστάθηκαν στην περιοχή αυτή και αποτέλεσαν τον πυρήνα της συνοικίας αρχικά της Λαμίας και του μεγάλου σήμερα προαστίου αυτής.

   Στο αρχειακό υλικό των βιβλίων θα γίνει αξιοποίηση μετά από επεξεργασία, ώστε να έχουμε χρήσιμα συμπεράσματα. Είναι προφανής ο επιβαλλόμενος σεβασμός στα προσωπικά δεδομένα που φέρουν μαζί τους τα στοιχεία των βιβλίων.

   Σε μια πρώτη παρουσίαση, επειδή ο χρόνος που παρήλθε είναι μικρός, θα δοθούν γενικά στοιχεία και μερικές δραστηριότητες της περιόδου 1929-1949. Η παρουσίαση θα γίνει με όσο γίνεται συνοπτικό, αλλά και περιεκτικό τρόπο.

 Κωνσταντίνος Αθ. Μπαλωμένος

                φυσικός

Καταγωγή, απασχόληση και επαγγέλματα των κατοίκων της ενορίας του Ι.Ν. Αγίου Δημητρίου Λαμίας (κατά την περίοδο 1929-1965)

Μελέτη

 

Προλεγόμενα

   Η αναζήτηση των κοινωνικών χαρακτηριστικών της Λαμίας τόσο στα χρόνια του Μεσοπολέμου, όσο και στα αμέσως μεταπολεμικά, αφού καλύφθηκαν (με προηγούμενες εργασίες) οι ενοριακές ζώνες των Αγίων Θεοδώρων, του Αγίου Νικολάου, της Παναγίας Δέσποινας και του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου (ή Ευαγγελίστριας, όπως είναι πιο γνωστή) οδηγεί υποχρεωτικά στη ζώνη του Ι. Ν. του Αγίου Δημητρίου. Είναι το τελευταίο κομμάτι του παζλ που λείπει. Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που παρουσιάζει είναι ότι:

(α) γεωγραφικά αποτελεί το νότιο τμήμα της πόλης Λαμίας, μέχρι το ύψος της σιδηροδρομικής γραμμής.

(β) καλύπτει με το αρχειακό υλικό των βιβλίων του Ι. Ναού της, τη σχετικά νεότερη περίοδο 1929-1965.

    Όπως και στην προηγούμενη εργασία[1], θα παρουσιαστεί μόνο ένα τμήμα της εργασίας για τη ζώνη της ενορίας αυτής. Θα μελετηθούν η Καταγωγή και η Απασχόληση-Επαγγέλματα των ανθρώπων που έζησαν και τελεύτησαν σ’ αυτήν.

    Από το σύνολο των 799 ατόμων, μελετήθηκαν 383 άτομα, από τα οποία τα 306 απετέλεσαν το ενεργό δυναμικό της. Για 33 άτομα απ’ αυτά, για τα οποία βρέθηκαν περισσότερα στοιχεία, έγινε επιπλέον παρουσίαση της δραστηριότητάς τους, με τη μορφή μικρού βιογραφικού.

πρωτοπρεσβυτέρου Αγγέλου Ν. Αγγελή (1937 - 2020)

εις μνήμην

   Ήταν μια ήρεμη δύναμη, ένας γλυκός και φιλικός άνθρωπος που τίμησε ιδιαίτερα την ιεροσύνη του. Ο σημερινός θαυμαστός μεγαλοπρεπής Ι. Ν. της Αγίας Παρασκευής είναι αποτέλεσμα της μεγάλης πίστης και αφοσίωσης του μακαριστού πλέον π. Αγγέλου Αγγελή. Είναι το έργο ζωής του, που κοσμεί τη Νέα Άμπλιανη Λαμίας.

π. Άγγελος Αγγελής

  Γεννήθηκε το 1937 στη Χιλιαδού (Φιλιαδώνα) Δομοκού. Οι γονείς του ονομάζονταν Νικόλαος και Δήμητρα. Με τη συμβολή της ευλαβούς οικογένειας και την προσωπική του κλίση προς τον ιερατικό κλάδο, φοίτησε στο Ανώτερο Εκκλησιαστικό Φροντιστήριο του Βόλου και πήρε πτυχίο. Μετά, νυμφεύτηκε την Αγιούλα Παπαευσταθίου, με την οποία απέκτησαν δύο παιδιά (Νικόλαος, Δήμητρα).

   Από το μητροπολίτη Φθιώτιδος Δαμασκηνό Παπαχρήστου χειροτονήθηκε διάκονος (στις 20-4-1962) και αμέσως μετά πρεσβύτερος (στις 21-4-1962).

   Υπηρέτησε στην ενορία Μελιταίας από το 1962 μέχρι το 1973, οπότε αποσπάσθηκε προσωρινά στην ενορία Νέας Άμπλιανης Λαμίας ως τρίτος εφημέριος (μαζί με τους ιερείς Γεώργ. Γράββαλο και Κων. Στεφανή). Ακολούθησαν βραχύχρονες διαδοχικές αποσπάσεις στους Ι. Ν. Αγ. Νικολάου Λαμίας, Αγ. Δημητρίου Λαμίας και Αγ. Παρασκευής Λαμίας μέσα στο ίδιο έτος 1974.

   Την καταληκτική γι’ αυτόν ενορία της Αγ. Παρασκευής Νέας Άμπλιανης Λαμίας ως εφημέριος υπηρέτησε με αυταπάρνηση, μεγάλη ευσέβεια και αγάπη προς τους ανθρώπους, για 34 χρόνια, μέχρι το έτος 2008, που έγινε συνταξιούχος. Έλαβε και το οφίκιο του πρωτοπρεσβυτέρου. Συνολικά υπηρέτησε τον εκκλησιαστικό χώρο από το 1962 μέχρι το 2008, δηλ. για 46 χρόνια. Ακόμη και συνταξιούχος ήθελε και συμμετείχε στη Θεία Λειτουργία.

O Άγιος Μιχαήλ Χωνιάτης

Άγνωστες μορφές της ορθοδοξίας

Πρόλογος

   Δεν είναι γνωστός στο ευρύ ορθόδοξο εκκλησίασμα, αλλά ήταν μια σημαντική προσωπικότητα. Ήταν επίσκοπος Αθηνών, όταν έγινε η κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους το 1204. Έζησε την κατάληψη και λεηλασία των Αθηνών από τους Φράγκους και προσπάθησε να κρατήσει την ορθοδοξία. Τελεύτησε στη Φθιώτιδα, στην Ιερά Μονή Προδρόμου, κοντά στη Μενδενίτσα, το έτος 1222.

   Αφορμή και ερέθισμα για την παρούσα εργασία ήταν η δημιουργία του πρώτου ιστορικά ψηφιδωτού του Αγίου Μιχαήλ Χωνιάτη, από το καλλιτεχνικό ζεύγος Ε. & Θ. Μώρη στη Λαμία, για τον Ι.Ν. Αγίου Κωνσταντίνου Λοκρίδας (αντιπροσωπευτικό δείγμα του έργου παρατίθεται).

                                                                     Κωνσταντίνος Αθ. Μπαλωμένος   
                                                                                     φυσικός

Η Ιερά Μονή Δαμάστας “Το Γενέσιον της Θεοτόκου”

Φθιωτικοί θρησκευτικοί τόποι

Πρόλογος

   Στον κόσμο της Φθιώτιδας και ευρύτερα της Στερεάς Ελλάδας είναι γνωστή η Μονή Δαμάστας. Συνδέθηκε με την ελληνική επανάσταση του 1821 και ιδιαίτερα τη θυσία των ηρώων της Αλαμάνας, Αθανάσιο Διάκο και μητροπολίτη Σαλώνων Ησαΐα. Η καταστροφή της μονής από τους Τούρκους συνοδεύτηκε από την κατάργησή της (το 1833) από τους Βαυαρούς του Όθωνα.

   Η επανίδρυσή της το 1934, με πρωτοβουλία του Λαμιώτη υπουργού Ιωάννη Μακροπούλου, ήταν η αρχή της αναδημιουργίας της. Τελευταίος φωτισμένος ηγούμενος ήταν ο Ευλόγιος Μόρφης. Στη συνέχεια, ως γυναικεία πλέον μονή επέστρεψε σε χρόνους ακμής, σε υποδομή, στελέχωση και πνευματική προσφορά.

   Στην παρούσα εργασία θα δοθεί η ιστορία της Μονής, με όσο γίνεται συνοπτικό, αλλά και περιεκτικό τρόπο.

 

Η  Ιερή Μονή Δαμάστας  (Η φωτογραφία ελήφθη από το youtube)

Οι άνθρωποι του εκκλησιαστικού χώρου της Λαμίας (Στο πρώτο μισό περίπου του 20ού αι.)

Από τα Βιβλία των Ιερών Ναών της πόλης

Πρόλογος

   Οι παλαιότεροι ενοριακοί ναοί της Λαμίας : των Αγ. Θεοδώρων, του Αγ. Νικολάου, της Παναγίας Δέσποινας, της Ευαγγελίστριας, του Αγ. Δημητρίου και της Αγ. Παρασκευής υπηρετήθηκαν από ιερείς, διακόνους, ιερομονάχους και λοιπό λαϊκό προσωπικό (ιεροψάλτες, νεωκόρες) με τη σημαντική βοήθεια των μελών των εκκλησιαστικών συμβουλίων (επιτρόπων).

   Από τα Βιβλία αυτών των ναών, αλλά και από άλλες πηγές, προήλθαν τα στοιχεία, που θα ακολουθήσουν. Θα αποδοθούν με όσο γίνεται συνοπτικό τρόπο.

Κωνσταντίνος Αθαν. Μπαλωμένος

                  φυσικός

Καταστροφή Σανατορίου και Ι. Μονής Αντίνιτσας

13 Ιουνίου 1944

   Ήταν μια αποφράδα ημέρα για τον τόπο μας σαν σήμερα, πριν 74 χρόνια. Το 1944 ήταν το χειρότερο έτος της γερμανικής Κατοχής. Τα αποσπάσματα Ες-Ες στην Ελλάδα εφάρμοζαν την χιτλερική εντολή για αντίποινα, δυστυχώς σε αθώους.

   Η αντιστασιακή δράση είχε κορυφωθεί, με διαρκή “χτυπήματα” στον κατακτητή. Στη θέση “Πηγή του Αχιλλέα”, στις αρχές Ιουνίου 1944, μια ενέδρα σε γερμανικό αυτοκίνητο είχε ως αποτέλεσμα το θάνατο 3 αξιωματικών. Παράλληλα οι Γερμανοί θεωρούσαν ότι το Σανατόριο, αλλά και η γειτονική Μονή ότι υπέθαλπαν τους αντάρτες της περιοχής. Με αφορμή το γεγονός που προαναφέρθηκε, ένα γερμανικό απόσπασμα Ες-Ες με ολμοβόλα και εκρηκτικά το πρωί της 13ης Ιουνίου 1944 έφτασε στην Αντίνιτσα.

Το ιστορικό Καθολικό της Μονής (φωτ. 1930)

   Πρώτα (πιθανά) χτύπησαν με ολμοβόλα το Σανατόριο, χωρίς να προειδοποιήσουν το προσωπικό και τους ασθενείς, ώστε να εγκαταλείψουν το κτίριο. Όλοι χάθηκαν αναίτια. Οι πληροφορίες αναφέρουν τον αριθμό 36 ασθενών.

   Επόμενος στόχος ήταν η Μονή Αντίνιτσας. Δεν είναι γνωστός ο τρόπος καταστροφής, που έγινε με ολμοβόλα ή με ανατίναξη, με πιθανότερο ένα συνδυασμό αυτών. Σε ελάχιστο χρόνο η διαρκής ιστορική διαδρομή ζωής και προσφοράς πέντε αιώνων έσβησε. Το σπάνιο και μοναδικό Καθολικό της στην περιοχή της κεντρικής και νότιας ηπειρωτικής Ελλάδας έγινε ερείπια. Ευτυχώς στη Μονή δεν υπήρχαν παρά ο ηγούμενος και ο βοσκός της μονής εκτός αυτής. Η θαυματουργός εικόνα της Παναγίας διεσώθη.

Θεοδοσίου Κλήμη, αρχιμανδρίτη, στον Ι.Ν. Αγίου Αθανασίου Γραβιάς

εις μνήμην

   Ήρθε από μακριά (την Κέρκυρα) και - τύχη αγαθή - τον όρισε να υπηρετήσει το χριστιανικό ποίμνιο της Γραβιάς. Αγάπησε τον τόπο και τον κόσμο, έγινε ο πνευματικός τους πατέρας και βοήθησε όπου και όπως έπρεπε. Ήταν χαρακτηριστική μορφή και άμεσα αναγνωρίσιμη, ψηλός κι ευθυτενής, λιτός στην καθημερινότητά του, με ήρεμο λόγο και γλυκό τρόπο.

Μοναχοί στη Μονή Βαρνάκοβας (1952-56).

Δεξιά, ο Θεοδόσιος Κλήμης

   Ο Θεοδόσιος Κλήμης γεννήθηκε στο 1927 στο χωριό Χωροεπίσκοποι της Κέρκυρας (στο βόρειο μέρος του νησιού). Το λαϊκό του όνομα ήταν Θεμιστοκλής. Ο πατέρας του λεγόταν Σπυρίδων. Η οικογένεια είχε 8 παιδιά και ο Θεμιστοκλής ήταν το τελευταίο στην οικογένεια.

   Από νεαρή ηλικία ο Θεμιστοκλής είχε έντονη επιθυμία να ακολουθήσει το μοναχισμό. Αφού εργάστηκε κάποιο μικρό χρονικό διάστημα ως ελαιοχρωματιστής, βρέθηκε στη Φωκίδα όπου γνώρισε έναν συμπατριώτη του ιεροδιάκονο, που υπηρετούσε στην Ι. Μονή Βαρνάκοβας. Σε ηλικία 25 ετών, αντί να πάει στο Άγιον Όρος, επέλεξε να πάει εκεί. Το έτος 1952 εισήλθε στη μονή και έλαβε το εκκλησιαστικό όνομα Θεοδόσιος. Ο ηγούμενος τότε λεγόταν Αέτιος.

Ο Ιερός Ναός του Αγίου Γεωργίου, στην περιοχή Νέας Άμπλιανης Λαμίας

   Μέχρι τις αρχές του 20ού αι., η περιοχή που σήμερα λέγεται Νέα Άμπλιανη και μέχρι τη δεκαετία του ’60, οριζόταν (περίπου) από τη σιδηροδρομική γραμμή στα βόρεια, μέχρι το αεροδρόμιο Λαμίας νότια, από το χείμαρρο Ξηριά[1]  στα ανατολικά και λίγο μετά τη (σημερινή) οδό Αμφικτυόνων στα δυτικά. Περιλάμβανε μεγάλα αγροτεμάχια, που ήταν ιδιοκτησίες γνωστών γαιοκτημόνων όπως του Ελασσώνα, Καρακαντά, Γεωργιάδη, Χαλκιοπούλου, Μακρή, κ.ά. Κατοικίες δεν υπήρχαν, με εξαίρεση λίγες μικρές αγροικίες. Ιερούς ναούς διέθετε μόνο η πόλη της Λαμίας (μέσα στον οικιστικό ιστό της και στις πλαγιές του λόφου του Κάστρου).

   Στο τέλος του 19ου αι., η απόφαση του  Κωνσταντίνου Παπαθανασίου Ελασσώνα, να ευεργετήσει την πόλη διαθέτοντας[2] όλη την περιουσία του (μετά το θάνατο της συζύγου του) για να ανεγερθεί Νοσοκομείο, με τον όρο να ονομαστεί Ελασσώνειο Νοσοκομείο, ήταν η αρχή για τη δημιουργία ιερού ναού, στην περιοχή της Νέας Άμπλιανης. Συγκεκριμένα, ο δωρητής διέθεσε πολλά χρήματα για νοσοκομείο που όπως όρισε στη διαθήκη του:

π. Δαμασκηνού Ζαχαράκη, αρχιμανδρίτου και ηγουμένου της Ιεράς Μονής Αγάθωνος

Εις μνήμην

   Αιφνίδια και σημαντική απώλεια για τον τόπο μας αποτελεί η εκδημία του καθηγουμένου της Ι. Μονής Αγάθωνα αρχιμανδρίτου Δαμασκηνού Ζαχαράκη, προς τις αιώνιες μονές.   Μετά τη Θεία Λειτουργία το πρωί της Πέμπτης 23 Ιουνίου 2017 και τον πατερικό λόγο του στους πιστούς-προσκυνητές της μονής έφυγε ήσυχα για την αιωνιότητα. Η μεγάλη καρδιά ενός αγαπημένου ιερωμένου, του καλύτερου μαθητή του οσίου Βησσαρίωνα, χώρεσε πολύν κόσμο, αλλά η αντοχή της στο χρόνο ήταν οριακή.

Δαμασκηνός Ζαχαράκης

    Ο π. Δαμασκηνός (κατά κόσμον Δημήτριος) Ζαχαράκης γεννήθηκε το 1949 στο ορεινό χωριό Νέο Αργύριο Ευρυτανίας, από ευσεβείς γονείς (Θεοφάνη και Χαρίκλεια). Από μικρός ήθελε να γίνει ιερέας. Σπούδασε τα ιερά γράμματα στην Εκκλησιαστική Σχολή Λαμίας και στη Θεολογική Σχολή Θεσσαλονίκης.

   Από τα μαθητικά χρόνια (σε ηλικία 15 ετών) γνώρισε τον γέροντα Βησσαρίωνα, που τον κάλεσε στη Μονή του Αγάθωνα. Εκεί πρωτογνώρισε τον τότε ηγούμενο Γερμανό Δημάκο, μια ιστορική μορφή για την εκκλησία και την Ελλάδα. Το δίδυμο Γερμανού και Βησσαρίωνα με την ευσέβεια του λόγου και το δημιουργικό παράδειγμα της ζωής τους, μαζί με την αγάπη για την εκκλησία, οδήγησε τον π. Δαμασκηνό στην απόφαση να παραμείνει οριστικά στη Μονή.

  Σε στίχο του με τίτλο “ΤΟ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙ ΤΟΥ ΑΓΑΘΩΝΑ” ο αείμνηστος Δαμασκηνός, έγραψε για τα πρώτα χρόνια :

            …..

           Με συντροφιά τις πέρδικες, τ’ αηδόνια ξυπνητήρι

           ανέβηκα στου Αγάθωνα τ’ όμορφο μοναστήρι.

           Εδώ ανταμώνει ο ουρανός με τα καλά του κόσμου,

           να τα χαρώ, τη δύναμη, ω Παναγιά μου, δος μου. 

           Περνάω την πόρτα την τρανή, βλέπω ομορφιά μεγάλη,

           των μοναχών τους ίδρωτες, τους κόπους και την πάλη 

           .…

Καταστροφή Μονής και Σανατορίου Αντίνιτσας

Μνήμες γερμανικής Κατοχής, 73 χρόνια μετά

    Το τελευταίο έτος της Κατοχής, με την αντιστασιακή δράση σε κορύφωση, οι κατακτητές εφάρμοζαν σκληρά αντίποινα σε αθώους. Στις αρχές Ιουνίου του 1944 είχε προηγηθεί μια ενέδρα, στη θέση “Πηγή του Αχιλλέα” σε γερμανικό στρατιωτικό αυτοκίνητο, με 3 αξιωματικούς νεκρούς. Αυτό ίσως ήταν η αφορμή.

Το ιστορικό Καθολικό της Μονής (φωτ. 1930)

   Ήταν 13 Ιουνίου 1944, όταν ένα γερμανικό στρατιωτικό απόσπασμα με αυτοκίνητα, μοτοσικλέτες, εκρηκτικά και ολμοβόλα έφτασε στην Αντίνιτσα.

   Πρώτο (πιθανά) χτύπησαν με ολμοβόλα το Σανατόριο Αντίνιτσας “… καίγοντας αρρώστους και προσωπικό”. Να σημειωθεί ότι οι Γερμανοί δεν προειδοποίησαν κανένα για τις προθέσεις τους, ούτε ζήτησαν από το προσωπικό και τους ασθενείς να εγκαταλείψουν τα κτίρια. Κατέστρεψαν το κτίριο μαζί με τους ασθενείς του! Αναφέρεται ο αριθμός 36 ασθενών.

   Η Μονή Αντίνιτσας ήταν ο επόμενος στόχος. Δυστυχώς, δεν είναι γνωστός με βεβαιότητα ο τρόπος καταστροφής των κτιρίων της Μονής. Οι υπάρχουσες καταγραφές αναφέρουν ότι αυτά καταστράφηκαν  : “με πυροβόλα και έγινε παρανάλωμα πυρός”, είτε “ από θεμέλια με δυναμίτη, το Μοναστήρι και το γειτονικό Σανατόριο ”, ή “ από τις κατοχικές δυνάμεις έγινε ανατίναξη ”. Το πλέον πιθανό είναι συνδυασμός των παραπάνω τρόπων καταστροφής.

Το Κοιμητήριο της Γραβιάς

Κωνσταντίνου Αθαν. Μπαλωμένου

                    φυσικού

   Στα ΒΔ του οικισμού της Γραβιάς, σε επαρκή απόσταση από τις κατοικίες - όπως προβλεπόταν από το πρώτο Β. Δ. του Όθωνα - με ανατολικό προσανατολισμό και μικρή κλίση του εδάφους, λειτούργησε από τα μέσα περίπου του 19ου αι., το πρώτο Νεκροταφείο της Γραβιάς.

Το παλιό Νεκροταφείο

   Είχε ψηλό λιθόκτιστο μαντρότοιχο περιμετρικά και η είσοδος έκλεινε με σιδερένια πύλη. Τα χαρακτηριστικά κυπαρίσσια, έχουν γίνει τεράστια στην αιωνόβια διαδρομή τους. Καλύπτουν το χώρο μεταξύ των μνημείων και ελάττωσαν τον ήδη περιορισμένο χώρο του νεκροταφείου. Αργότερα κτίστηκε στο εσωτερικό του και μικρό Οστεοφυλάκιο.

  Από τα μεταπολεμικά χρόνια του 20ού αι. καλύφθηκε η έκταση του Νεκροταφείου, από τα ταφικά μνημεία, που μετά την εκταφή παρέμεναν ως κενοτάφια. Έτσι η ανάγκη νέου χώρου για κοιμητήριο καλύφθηκε εύκολα, σε γειτονική και επαρκή έκταση, με οργανωμένο τρόπο, σε σειρές ταφικών μνημείων, με επαρκείς διαδρόμους μεταξύ τους για να διέρχονται ακόμη και οχήματα, με φωτισμό του χώρου.

Ο Ιερός Ναός της Αγίας Παρασκευής Νέας Άμπλιανης Λαμίας

Πρόλογος

   Οι πρώτοι κάτοικοι στην περιοχή νότια της Λαμίας, ήταν νομάδες κτηνοτρόφοι από την Άμπλιανη Ευρυτανίας, που έφερναν τα κοπάδια με πρόβατα για την περίοδο του χειμώνα (από την εορτή του Αγίου Δημητρίου μέχρι την εορτή του Αγίου Γεωργίου). Οι οικογένειές τους διέμεναν σε καλύβες, τις οποίες κατασκεύαζαν οι ίδιοι μέσα στα βοσκοτόπια, που ήταν τότε όλη η περιοχή γύρω από τη Λαμία . Μετά - το μήνα Απρίλιο - έφευγαν και σε 2-3 μέρες πορεία με τα πόδια (μέσω Γαρδικίου Ομιλαίων και Σαράνταινας) έφταναν στην ορεινή Άμπλιανη, όπου είχαν ήδη πετρόκτιστα σπίτια. Εκεί υπήρχε Ιερός Ναός της Αγίας Παρασκευής, όπου εκκλησιάζονταν. Κορυφαία ετήσια γιορτή ήταν το πανηγύρι στις 26 Ιουλίου, εορτή της Αγίας Παρασκευής, με παραδοσιακούς χορούς στο χοροστάσι Στέγκο και γλέντι στην πλατεία του χωριού, κάτω από υπεραιωνόβια πλατάνια.

   Από το 1920 αποφάσισαν τη μόνιμη εγκατάστασή τους στα νότια της περιοχής Λαμίας, δηλ. εκεί όπου ήταν τα χειμαδιά τους. Τότε έκαναν και τις πρώτες αγορές κτημάτων από τους μεγαλοκτηματίες Μακρή, Σκληβανιώτη, Γεωργιάδη, Χαλκιόπουλο, Κοτρωνιά, κ.ά. Το πρώτο πετρόκτιστο σπίτι ήταν του Δημητρίου Ν. Τσιφτσή (υπάρχει ερειπωμένο μέχρι σήμερα). Ακολούθησαν και άλλοι. Τα σπίτια ήταν δίπατα συνήθως με εξωτερική σκάλα και σχεδόν όλα έγιναν κατά μήκος της επαρχιακής οδού Αθηνών και της Αλατόστρατας (που σήμερα λέγεται οδός Καβάφη).

Το ναΐδριο του Αγ. Γεωργίου Ελασσωνείου (φωτ. 1981)

   Η ανάγκη για την ίδρυση και λειτουργία Ναού στην περιοχή Νέας Άμπλιανης έγινε έντονη στην πρώτη πενταετία του ’20, εφόσον οριστικοποιήθηκε η εγκατάσταση των ημινομάδων κατοίκων της, με την εγκατάλειψη των βλαχοκάλυβων και την κατασκευή πετρόχτιστων σπιτιών, για τη χειμερινή διαμονή της οικογένειας. Στην περιοχή κάτω της σιδηροδρομικής γραμμής, υπήρχε το ναΐδριο του Αγίου Γεωργίου του Ελασσωνείου Νοσοκομείου (από τα τέλη του 19ου αι.), που ήταν για τις έκτακτες ανάγκες και δεν είχε μόνιμο εφημέριο (δεν ήταν ενοριακός ναός).

1.    Η κάλυψη των θρησκευτικών αναγκών πριν το 1929