Το Ιζντίν (Λαμία), το Μπατραντζίκ (Υπάτη) και η Μπουντουνούτς (Μενδενίτσα) στα μέσα του 17ου αι.

 Τον 17ο αιώνα

 

του Τούρκου περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή

Μετάφραση – Επιμέλεια Κωνσταντίνου Μπαλωμένου

 

1.   Ο περιηγητής

   Ο δερβίσης Μεχμέτ Ζιλλί (1611-1682) ήταν Οθωμανός Τούρκος. Έγινε γνωστός με το όνομα Εβλιγιά Τσελεμπή. Για 40 χρόνια ταξίδεψε στην οθωμανική αυτοκρατορία και κατέγραψε τις εντυπώσεις του ως περιηγητής και χρονικογράφος σε 10 βιβλία. Το Εβλιγιά είναι ψευδώνυμο και το Τσελεμπή σημαίνει ευγενής-ευσεβής. Σπούδασε σε μεντρεσέ της Πόλης και μετά στο παλάτι του σουλτάνου. Με το έργο του δίνει πληροφορίες για τις πόλεις και χωριά την περίοδο 1640-1676, άλλοτε με ακρίβεια κι άλλες φορές μαζί με μύθους και φαντασία.

 

2.    Περιγραφή του κάστρου και της πόλης Ιζντίν (Ζητούνι)

   Αναφέρει ότι το όνομα Ιζντίν είναι παραφθορά του ονόματος Ζιντίν (Ζητούνι). Καταλήφθηκε το 1448, από τους Βενετούς και η περιοχή αυτή ανήκε στο σαντζάκι του Ευρίπου. Ο περιηγητής εντυπωσιάζεται από το κάστρο του Ιζντίν και με το εύφορο έδαφος της πεδιάδας.

   Διοικείται από βοεβόδα, που εκμεταλλεύεται τα κτήματα, με δύναμη στρατού (50 στρατιώτες,) ιππικού (σπαχής) και άλλο προσωπικό.  Υπάρχει τείχος, το δε όμορφο φρούριο είναι μια πέτρινη κατασκευή σε σχήμα αμυγδάλου, που εκτείνεται από νότο προς βορρά πάνω σε έναν πανύψηλο βράχο. Είναι καλοδιατηρημένο, περίτεχνο και ισχυρό φρούριο, όπως αυτά της Μεθώνης και Κορώνης. Ωστόσο, είναι μικρό, με μήκος χίλια βήματα και έχει δύο στιβαρές σιδερένιες πύλες (η μία βλέπει νότια).

   Στο κάστρο υπάρχουν 50 σπίτια και ένα  τζαμί παλαιού τύπου. Στο άνω εσωτερικό μέρος του κάστρου έχει ένα οπλοστάσιο και κάποια εφόδια πυρομαχικών. Οι προμήθειες αποτελούνται από σιτάρι, κεχρί, αποφλοιωμένο ρύζι και σκληρό τυρί. Από αυτό το εσωτερικό φρούριο, η Μεσόγειος Θάλασσα φαίνεται να βρίσκεται στα πόδια σας.

    Δεν έχει νερό, ούτε από στέρνες. Το νερό για το κάστρο μεταφέρεται από κάτω με γαϊδούρια. Η νότια πλευρά του κάστρου βλέπει στην πεδιάδα και η Μεσόγειος Θάλασσα απέχει περίπου ένα μίλι. Η ανατολική πλευρά αποτελείται από τραχείς λόφους. Δεν υπάρχει τάφρος γύρω επειδή περιβάλλεται από απόκρημνους βράχους.

Εβλιγιά Τσελεμπή

   Η κάτω πόλη Ιζντίν είναι το ακμάζον προάστιο. Έχει 13 μουσουλμανικές γειτονιές και 8 συνοικίες απίστων (εννοεί χριστιανών). Δεν υπάρχουν Εβραίοι ή Φράγκοι. Ωστόσο, υπάρχουν πολλοί Έλληνες, Βούλγαροι, Αρμένιοι και Λατίνοι. Σε 4 περιοχές υπάρχουν τζαμιά Οθωμανών σουλτάνων και άλλων επιφανών. Μεταξύ αυτών, το Τζαμί Χασάν Μπέη είναι ευρύχωρο, ευάερο και με μολύβδινη στέγη. Επίσης υπάρχει το Τζαμί Φατίχ Σουλτάν Μεχμέτ, ένα τζαμί παλαιού τύπου με κεραμοσκεπή, με αυλή που έχει διάφορα μεγάλα δέντρα. Άλλο είναι το Τζαμί Ιμαρέτ (Πτωχοκομείο). Τέλος υπάρχουν και τρία τζαμιά της γειτονιάς.

   Η καταγραφή αναφέρει 3 μεντρεσέδες[1] και 6 δημοτικά σχολεία. Στην πόλη υπάρχουν 2 εμπορικά πανδοχεία. Συνολικά υπάρχουν 40 βασιλικά λουτρά. Επιπλέον 2 λουτρά, που είναι φιλανθρωπικά έργα του Μεχμέτ Πασά. Για τους φτωχούς υπάρχει ένα συσσίτιο/ιμαρέτ.

   Μέσα από την πόλη περνάει ένα ρέμα (γράφηκε ως ποτάμι). Έχει πέτρινες γέφυρες σε πέντε σημεία. Στην πόλη υπάρχουν 20 καταστήματα χειροτεχνίας. Αν και δεν υπάρχει σκεπαστή αγορά (μπεζεστένι), μπορούν να βρεθούν κάθε είδους πολύτιμα αγαθά σε αφθονία.

   Υπάρχουν 2.500 μεγαλοπρεπείς και λαμπρές, διώροφες, περίτεχνες και διακοσμημένες κατοικίας και άλλα όμορφα σπίτια. Όλοι οι δρόμοι είναι πλακόστρωτοι.

   Κάτω από το κάστρο μέχρι το ρέμα της αγοράς, είναι τα σπίτια των απίστων, όλα μικροσκοπικά, και στενά, χωρίς αυλή, το ένα πάνω στο άλλο, με τις όψεις τους στραμμένες προς τη δύση. Στις πλαγιές, απέναντι από αυτά τα σπίτια απίστων και απέναντι από το ρέμα, υπάρχουν τα μουσουλμανικά σπίτια. Όλα τους είναι παλάτια, στραμμένα προς τα ανατολικά, με κήπους, σιντριβάνια, πισίνες και υδάτινα στοιχεία, με ευρύχωρες αυλές και διώροφα κτίρια. Μεταξύ αυτών είναι και το  παλάτι του βοεβόδα και άλλα διάσημα σπίτια.

Εξώφυλλο του βιβλίου

   Ο ποταμός που ρέει μέσα από αυτή την πόλη είναι πλαισιωμένος και από τις δύο πλευρές με άλλα εύπορα και όμορφα σπίτια. Το νερό και ο αέρας είναι μέτριας ποιότητας. Τα οπωροφόρα δένδρα είναι άφθονα με λεμόνια, πορτοκάλια, ελιές, ρόδια και άλλα φρούτα. Υπάρχουν και 8 χώροι για περίπατο και χαλάρωση.

   Οι κάτοικοι μιλούν άπταιστα ελληνικά και τουρκικά. Η ενδυμασία ποικίλει από λευκούς μανδύες και ρόμπες, με λευκά τσόχινα γαλλικά καπέλα για τους απλούς ανθρώπους, μέχρι και μουσουλμανικά τουρμπάνια γύρω από τα κεφάλια κάποιων. Κάποιες γυναίκες φορούν πολύχρωμα τουρμπάνια στο κεφάλι τους, αλλά  ανάμεσά τους υπάρχουν και πολύ σεμνές και καλυμμένες γυναίκες γιατί είναι μια καλά οργανωμένη πόλη. Γενικά οι άνθρωποι είναι φιλικοί, έμποροι, ευεργέτες, οικοδεσπότες και ευγενικά άτομα. Έχουν πολλούς γενναίους, ατρόμητους, γενναίους και επιδέξιους άντρες.

   Η πόλη είναι κοντά στη θάλασσα και φοβούνται την επαναστατημένη Βενετία. Γι’ αυτό κάθε βράδυ χίλιοι άντρες με διχαλωτές ασφάλειες και φημισμένοι πολεμιστές βγαίνουν από την πόλη για να φυλάξουν την ακτή. Έτσι κάθε βράδυ, διακόσιοι επιδέξιοι ιππείς, πολεμιστές, με άλογα, περιπολούν φυλάσσοντας τα βουνά και τα περάσματα που περιβάλλουν την πόλη από τρεις πλευρές μέχρι την αυγή.

   Η πόλη Ιζντίν βρίσκεται μισή ώρα από την ακτή σε έναν κόλπο της Μεσογείου, με αρκετά μεγάλο λιμάνι. Το στόμιό του είναι ανοιχτό προς τα νότια και τα ανατολικά. Είναι ένα λιμάνι σε καλή τοποθεσία με καλό αγκυροβόλιο. Σε αυτή την πόλη, υπάρχουν 10.000 άνδρες.

   Στα δυτικά του Ιζντίν είναι η σημαντική πόλη Οβατζίκ ή Μπαντρατζίκ (Υπάτη).

 

3.    Περιγραφή του Μπαντρατζίκ (Υπάτη)

Ακτσές (ή άσπρο)

      Η πόλη βρίσκεται στην πλαγιά του βουνού και αποτελείται από 800 όμορφα, καλοδιατηρημένα και περίτεχνα πέτρινα σπίτια με κεραμοσκεπές, παρακείμενους κήπους και οπωρώνες. Βρίσκεται στους πρόποδες ενός μεγάλου οροπεδίου και είναι μια ευχάριστη μικρή πόλη με καλό νερό και αέρα. Ωστόσο, δεν παράγει λεμόνια, πορτοκάλια ή ρόδια.

   Η πόλη αποτελεί ιδιωτική επικράτεια των Βαλιδέ και φυλάσσεται από γενίτσαρους. Όλοι αυτοί εισπράττουν περιουσία από τους υπηκόους (ποσού 150 ακτσέδες[2]).

   Το Μπαντρατζίκ έχει 5 γειτονιές. Στην αγορά υπάρχουν τζαμιά, 1 μεντρεσές, 1 σχολείο, 1 τεκές, 1 λουτρό, περίπου 100 καταστήματα, 1 χάνι και άλλα ιμαρέτ (πτωχοκομεία).

   Μέσα από την πεδιάδα του Ιζδίν περνάει ο ποταμός που ρέει κατευθυνόμενος ανατολικά προέρχεται από τα βουνά Τυμφρηστό και Άγραφα, περνάει κάτω από την υπέροχη τοξωτή γέφυρα της αείμνηστης Κιοσέμ Βαλιντέ Σουλτάνας και χύνεται στη Μεσόγειο Θάλασσα, στον κόλπο του Ιζδίν.

   Στην περιοχή υπάρχουν οι θεραπευτικές ιαματικές πηγές του Ιζντίν. Είναι 5-6 πηγές θερμών πηγών, αλλά δεν είναι μεγάλες, χτιστές ιαματικές πηγές. Είναι μικροί, χαμηλοί θόλοι. Μερικές δεν έχουν κατασκευές από πάνω τους και είναι απλώς πηγές ζεστού νερού. Γενικά, οι κάτοικοι των γύρω περιοχών  έρχονται σε αυτές τις θερμές πηγές[3] για να βρουν θεραπεία. Είναι πολύ ωφέλιμες, με άρωμα θείου.

 

4.    Αναφορά στην πόλη Μπουντουνούτς (Μενδενίτσα)

    Δίπλα σε αυτές τις θερμές πηγές είναι ο δρόμος προς την πόλη Mercanos, διάσημη για τον καπνό της, παραμένει στα δεξιά μας, και συνεχίζουμε νότια για άλλες 2 ώρες, διασχίζοντας βουνά, προς το Κάστρο Μενδενίτσας, ένα ισχυρό τείχος και στιβαρό οικοδόμημα. Ο κατασκευαστής του ήταν Βενετσιάνος.

Η Μενδενίτσα με το κάστρο της (χαρακτικό, 1887)

   Η περιφέρεια έχει διοικητή, γενίτσαρο διοικητή, φοροεισπράκτορα, διοικητή του φρουρίου, 100 στρατιώτες, τοπικούς προύχοντες και φτωχούς κατοίκους. Το φρούριο βρίσκεται σε απόσταση λιγότερη από δύο ώρες δυτικά της ακτής, σε ένα ψηλό σημείο στα βουνά. Είναι ένα στρογγυλό, τετραώροφο, οχυρωμένο οικοδόμημα. Η περιφέρειά του είναι ακριβώς 4.000 βήματα. Τα χαμηλότερα επίπεδα του φρουρίου μετά την κατάκτηση καταστράφηκαν και ορισμένα από τα τείχη του παραμένουν σε ερείπια. Ωστόσο, το τείχος του τρίτου επιπέδου και η εσωτερική ακρόπολη είναι αρκετά στέρεα.

   Από πυρκαγιά που ακολούθησε, έμεινε ανέγγιχτο ένα ερειπωμένο τζαμί στα προάστια. Υπήρχε ένα πανδοχείο, ένα χαμηλό λουτρό, δέκα καταστήματα, 100 μουσουλμανικά σπίτια και περίπου 150 μη μουσουλμανικά σπίτια. Μόνο τα σπίτια με κεραμοσκεπές, εντοιχισμένες στέγες και κήπους παρέμειναν. Τα υπόλοιπα κάηκαν στις πυρκαγιές.

   Μέσα στο φρούριο υπάρχουν περίπου 50 σπίτια φτωχών στρατιωτών, αποθήκες σιτηρών και αποθέματα οπλοστασίου, αλλά το οπλοστάσιο είναι μικρό. Έχουν μόνο 5 κανόνια και ένα μικρό τζαμί. Δεν υπάρχουν άλλα κτίρια. Και έξω από το φρούριο, υπάρχουν διάσπαρτοι κήποι και οπωρώνες.

  Στη συνέχεια ο Εβλίγια Τσελεμπή αναφέρεται στον μουσουλμάνο Βελιγιουλάχ. Το 680 μ.Χ. έγινε στην θέση Καρμπάλα (σημερινό νότιο Ιράκ) μια μάχη μεταξύ αντιπάλων θρησκευτικών ομάδων του Ισλάμ, που στη συνέχεια τους διαίρεσε σε Σιίτες και Σουνίτες. Τότε ένας ιμάμης ο Βελιγιουλάχ έφυγε από την πατρίδα του και - επιθυμώντας να γίνει ένας από τους αγίους του Ρουμ - ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο και ήρθε στην πόλη Μενδενίτσας. Τότε, αυτή η μεγάλη πόλη βρισκόταν στα χέρια του Βασιλιά της Ισπανίας. Συναντήθηκε μαζί του και όταν ο βασιλιάς ρώτησε την καταγωγή του, του απάντησε να φύγεις απ’ τη χώρα μου. Τον έβαλε μέσα σε μεγάλο κανόνι για να τον πυροβολήσει. Ο Βελιγιουλάχ προσευχήθηκε στον Αλλάχ και δεν έπαθε τίποτα, το δε σώμα του κατέβηκε στη γη. Τότε 7.000 άπιστοι έγιναν πιστοί και μαθητές του αγίου και άρχισαν να τον λατρεύουν. Ακόμα και ο βασιλιάς με την οικογένειά του ασπάστηκαν το Ισλάμ. Οι πρώτοι άνθρωποι που ασπάστηκαν το Ισλάμ στη Ρούμελη ήταν οι κάτοικοι του Μουντουνούτς (Μενδενίτσας).

   Ο ​​Βελιγιουλάχ, που ήταν τόσο αγνός, απεβίωσε στην πόλη Μενδενίτσα και αναπαύεται σε αυτόν τον φωτεινό τάφο με όλη την οικογένεια και τους συγγενείς του. Πολλοί δερβίσηδες τον έθαψαν εκεί και ο τόπος έγινε προσκύνημα για το λαό, ένα μεγάλο καταφύγιο των δερβίσηδων Χατζή Μπεκτάς-ι Βελή.

   Έγινε τεκές (δηλ. μοναστήρι) και δίνουν τροφή σε όλους, νέους και ηλικιωμένους, πλούσιους και φτωχούς, Εβραίους και Χριστιανούς. Η σούπα, το στιφάδο, το πιλάφι και το ζερντέ (ένα είδος γλυκού ρυζόγαλου) της κουζίνας του ιμαρέτ (πτωχοκομείου) παρέχονται σε κάθε επισκέπτη, που μπορεί και να αναπαυθεί (κοιμηθεί). Επίσης εξυπηρετούν όλα τα άλογα και τους υπηρέτες όσων περνούν από εκεί, και ανεξάρτητα από το πόσα άλογα έχει κάποιος, παρέχουν νερό και τροφή.

   Από διάφορα μέρη κάθε χρόνο αποστέλλονται προσφορές και στην αρχή κάθε έτους, οι περιπλανώμενοι δερβίσηδες συλλέγουν αγαθά και προμήθειες για να ταΐζουν τους επισκέπτες.

   Μετά από δωρεές έγινε στη Μενδενίτσα ένας μεγαλοπρεπής, πανοραμικός τεκές (σουφικό οίκημα), που οι κατασκευές του είναι εξ ολοκλήρου καλυμμένες με μόλυβδο (φιλανθρωπική δωρεά ενός πασά). Γύρω από τη σαρκοφάγο του Βελιγιουλάχ, που βρίσκεται μέσα σε φωτεινό τρούλο, υπάρχουν πολλές επιγραφές του Αγίου Λόγου, πολλά θυμιατήρια, ψεκαστήρες με ροδόνερο, περίτεχνα κηροπήγια, διάφορα λυχνάρια, πολύτιμοι πολυέλαιοι-δώρα, κλπ. Οι δερβίσηδες ραντίζουν με ροδόνερο κάθε επισκέπτη που έρχεται. Δίπλα στον Βελιγιουλάχ, είναι θαμμένος ο γιος του. Στην εξωτερική αυλή, είναι θαμμένοι πολλοί σεβαστοί άνθρωποι.

   Περάσαμε μια νύχτα ως φιλοξενούμενοι σε αυτόν τον τεκέ, με αυτούς τους ταπεινούς και φτωχούς ανθρώπους, συμμετέχοντας σε εγκάρδιες συζητήσεις. Πράγματι, υπάρχουν πραγματικά φτωχοί άνθρωποι της καθαρής σουνιτικής αίρεσης και της αγνής πίστης. Ειδικά ο Αρσλάν Ντεντέ, ο ηγέτης του τάγματος και σεΐχης του τεκέ, είναι ένας δερβίσης που ξέρει το Κοράνι, τηρεί τη νηστεία του Δαβίδ και λέει «Χου» στην καρδιά του.

   Τελικά αφού αποχαιρετήσαμε όλους τους δερβίσηδες, φύγαμε.

 Σημείωση Κ.Α.Μ. : Τον Απρίλιο 1821, οι επαναστάτες Έλληνες κατέστρεψαν αυτό το μεγάλο μοναστήρι (τεκέ) των Μπεκτασήδων και τους έσφαξαν όλους (και τον ηγούμενο). Την ευθύνη επιρρίπτουν στον Αθανάσιο Διάκο, ενώ υπάρχει και η άλλη άποψη ότι προήλθε από διαταγή των Ιωάννη και Γεωργίου (γιου) Δυοβουνιώτη. Πάντως ήταν ιστορικό λάθος και έγκλημα για μια σημαντική Μονή, που βοηθούσε τους διερχόμενους ανεξαρτήτως θρησκείας και είχε υποσχεθεί να δίνει τρόφιμα στους Έλληνες πολεμιστές, εάν έμενε απείραχτη.

 

Επίλογος

   Η δυσκολία της μετάφρασης από τα τουρκικά στα ελληνικά, αλλά και η απουσία αριθμητικών στοιχείων στο αρχικό κείμενο δεν απέφεραν το μέγιστο επιθυμητό αποτέλεσμα. Παρά ταύτα οι περιγραφές και όλα όσα απέδωσε η γραφίδα του Οθωμανού Τούρκου περιηγητή Εβλίγια Τσελεμπή αποδίδουν ικανοποιητικά τα μέρη αυτά, αποδίδοντας χρήσιμες πληροφορίες. Για το Ιζντίν (Ζητούνι), ο περιηγητής εκφράστηκε με ιδιαίτερα επαινετικά λόγια. Η αναφορά του στην ιστορία του τεκέ (μοναστηριού) των Μπεκτασήδων στη Μενδενίτσα ήταν ενδιαφέρουσα. Η καταστροφή του όμως δεν ήταν τιμητική για μας. Κρίμα.

 

-------------------------------------

 

Βιβλιογραφία-Αναφορές-Ιστοσελίδες

1.    Günümüz Türkçesiyle : “Evliya Çelebi Seyahatnamesk”, 8 Kitar – 1 Cilt, YKY (μετάφραση Κωνστ. Αθ. Μπαλωμένου)

2.    Google (μετάφραση)

3.    Βικιπαίδεια

 --------------------------------------------------

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

 

[1] Εκπαιδευτικό ίδρυμα κοσμικού ή θρησκευτικού τύπου, για στοιχειώδη ή ανώτερη μόρφωση.

[2] Το νόμισμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Καθιερώθηκε επί Μουράτ Β’ (1421-1451). Ήταν λευκό στο χρώμα (ασημένιο) και γι’ αυτό ο λαός το ονόμασε άσπρο. Ήταν η βασική νομισματική μονάδα μέχρι το 17ο αι. Αντικαταστάθηκε από το γρόσι το 1688.

[3] Μάλλον είναι η περιοχή Δαμάστας (όπου είναι τα Ψωρονέρια) ή πλέον πιθανές είναι οι Θερμοπύλες. Αυτό βεβαιώνεται από τις θερμές πηγές που αναφέρει.