"Τη μάνα μου τη Ρούμελη ν' αγνάντευα το λαχταρώ
Ψηλά που με νανούριζες καημένo Καρπενήσι!
Τρανά πλατάνια ξεδιψούν στις βρύσες με το κρύο νερό
Σαρακατσάνα ροβολάει και πάει για να γεμίσει.

Με κρουσταλλένια σφυριχτά, σε λόγγους φεύγουν σκοτεινούς
κοτσύφια και βοσκόπουλα με τα λαμπρά τα μάτια,
νερά βροντούνε στο γκρεμό και πάνε προς τους ουρανούς
ίσια κι ορθά, σαν την ψυχή της Ρούμελης, τα ελάτια..."

Ζαχαρίας Παπαντωνίου

Κυλιόμενο

28/4/17

Ο Ιερός Ναός της Αγίας Παρασκευής Νέας Άμπλιανης Λαμίας



Πρόλογος


   Οι πρώτοι κάτοικοι στην περιοχή νότια της Λαμίας, ήταν νομάδες κτηνοτρόφοι από την Άμπλιανη Ευρυτανίας, που έφερναν τα κοπάδια με πρόβατα για την περίοδο του χειμώνα (από την εορτή του Αγίου Δημητρίου μέχρι την εορτή του Αγίου Γεωργίου). Οι οικογένειές τους διέμεναν σε καλύβες, τις οποίες κατασκεύαζαν οι ίδιοι μέσα στα βοσκοτόπια, που ήταν τότε όλη η περιοχή γύρω από τη Λαμία . Μετά - το μήνα Απρίλιο - έφευγαν και σε 2-3 μέρες πορεία με τα πόδια (μέσω Γαρδικίου Ομιλαίων και Σαράνταινας) έφταναν στην ορεινή Άμπλιανη, όπου είχαν ήδη πετρόκτιστα σπίτια. Εκεί υπήρχε Ιερός Ναός της Αγίας Παρασκευής, όπου εκκλησιάζονταν. Κορυφαία ετήσια γιορτή ήταν το πανηγύρι στις 26 Ιουλίου, εορτή της Αγίας Παρασκευής, με παραδοσιακούς χορούς στο χοροστάσι Στέγκο και γλέντι στην πλατεία του χωριού, κάτω από υπεραιωνόβια πλατάνια.
   Από το 1920 αποφάσισαν τη μόνιμη εγκατάστασή τους στα νότια της περιοχής Λαμίας, δηλ. εκεί όπου ήταν τα χειμαδιά τους. Τότε έκαναν και τις πρώτες αγορές κτημάτων από τους μεγαλοκτηματίες Μακρή, Σκληβανιώτη, Γεωργιάδη, Χαλκιόπουλο, Κοτρωνιά, κ.ά. Το πρώτο πετρόκτιστο σπίτι ήταν του Δημητρίου Ν. Τσιφτσή (υπάρχει ερειπωμένο μέχρι σήμερα). Ακολούθησαν και άλλοι. Τα σπίτια ήταν δίπατα συνήθως με εξωτερική σκάλα και σχεδόν όλα έγιναν κατά μήκος της επαρχιακής οδού Αθηνών και της Αλατόστρατας (που σήμερα λέγεται οδός Καβάφη).
Το ναΐδριο του Αγ. Γεωργίου Ελασσωνείου (φωτ. 1981)
   Η ανάγκη για την ίδρυση και λειτουργία Ναού στην περιοχή Νέας Άμπλιανης έγινε έντονη στην πρώτη πενταετία του ’20, εφόσον οριστικοποιήθηκε η εγκατάσταση των ημινομάδων κατοίκων της, με την εγκατάλειψη των βλαχοκάλυβων και την κατασκευή πετρόχτιστων σπιτιών, για τη χειμερινή διαμονή της οικογένειας. Στην περιοχή κάτω της σιδηροδρομικής γραμμής, υπήρχε το ναΐδριο του Αγίου Γεωργίου του Ελασσωνείου Νοσοκομείου (από τα τέλη του 19ου αι.), που ήταν για τις έκτακτες ανάγκες και δεν είχε μόνιμο εφημέριο (δεν ήταν ενοριακός ναός).




1.    Η κάλυψη των θρησκευτικών αναγκών πριν το 1929


20/4/17

Οι Ιδιωτικές Κλινικές της Λαμίας (3ο Μέρος)



Προλεγόμενα


   Ολοκληρώνοντας την αναφορά στις Κλινικές της Λαμίας, θα δοθούν τα υπάρχοντα στοιχεία για όσες ιδρύθηκαν και λειτούργησαν στα μεταπολεμικά χρόνια. Αυτές ήταν : η Παθολογική Κλινική Παν. Μανδρέκα, η Παθολογική Κλινική Νικ. Ξυδιά, η Χειρουργική Κλινική Γεωργ. Σπυρίδωνος, η Παθολογική Κλινική Αθαν. Μπουργανού, η Νευρολογική Κλινική Δημ. Ντούμα, η Γενική Κλινική Κων. Τσεκούρα και μετά το έτος 2000 η “Κλινική Λαμίας”.

Κωνσταντίνος Αθ. Μπαλωμένος
               φυσικός


1. Παθολογική Κλινική Παν. Μανδρέκα


Η πινακίδα στην πρόσοψη της Κλινικής
   Ο Παναγιώτης Μανδρέκας γεννήθηκε το 1913[1] στο Μαυρολιθάρι του σημερινού Δήμου Καλλιέων. Οι γονείς του ονομάζονταν Δημήτριος και Μαρία.  Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, το 1936 πήρε πτυχίο  κι έγινε γιατρός παθολόγος.
    Το 1941 διορίστηκε ως γιατρός[2] του νέου τότε Γενικού Νοσοκομείου Λαμίας. Το 1944 γράφτηκε στον Ι. Σ. Φθιώτιδας.
     Το 1955, στη Λαμία,  παντρεύτηκε[3] την Αναστασία Δημ. Μωραΐτου (γεν. το 1930 στην Αθήνα). Απέκτησαν 4 παιδιά (2 αγόρια και 2 κόρες).
Ο Παν. Μανδρέκας με τη σύζυγό του (1952)

12/4/17

Ιδιωτική εκπαίδευση και Φροντιστήρια στη Λαμία


Στα προπολεμικά χρόνια



Προλεγόμενα


   Στη Λαμία, η διαδρομή της δημόσιας εκπαίδευσης από τη δημιουργία του νεοελληνικού κράτους ήταν προβληματική, με έλλειψη της βασικής υποδομής σε όλο το 19ο αιώνα, δηλ. χωρίς μόνιμο κτίριο. Από τις αρχές του 20ού αι., με τη δωρεά του ευεργέτη Κωνσταντίνου Μουστάκα, τα σχολεία της Λαμίας (Ελληνικό Σχολείο και Γυμνάσιο) απέκτησαν κτίριο και σχετικά μόνιμο προσωπικό. Η δυνατότητα ανάγκης και παροχής ιδιωτικών υπηρεσιών στην εκπαίδευση, ουσιαστικά εμφανίστηκε στο Μεσοπόλεμο. Τότε, κυριάρχησε η πλέον οργανωμένη δομή της Ιδιωτικής Σχολής του Αθανασίου Παπαρούπα, κατά την περίοδο 1931-1956 που ανέπτυξε όλες τις σχολικές βαθμίδες και επιπλέον Φροντιστήρια.
   Η παρούσα εργασία θα αναφερθεί στην προπολεμική περίοδο, παρά τα περιορισμένα στοιχεία, παρουσιάζοντας στο θέμα με όσο γίνεται συνοπτικό τρόπο.


Στη διάρκεια του 19ου αιώνα


   Ήταν το 1858, που άρχισε να λειτουργεί στη Λαμία το πρώτο Φροντιστήριο[1]. Το ίδρυσε ο Ιωάννης Ζηλήμων. Δίδασκε[2] Αρχαία Ελληνικά, Λατινικά και Γαλλικά. Ήταν ο πρώτος φροντιστής στη Λαμία και πιθανά στη Στερεά Ελλάδα. Από την ξενόγλωσση παιδεία, η πρώτη γλώσσα που διδάχτηκε ήταν η Γαλλική. Από το 1835 που ιδρύθηκε και λειτούργησε το Ελληνικό Σχολείο (Σχολαρχείο) της Λαμίας, όπως και από το 1850 που άρχισε να λειτουργεί το Γυμνάσιο της Λαμίας, η μόνη ξένη γλώσσα ήταν η Γαλλική[3].


8/4/17

Από την Παλαιοβράχα Φθιώτιδος, μετανάστες στην Αμερική (1904-1924)



Προλεγόμενα


  Δεν έχω επισκεφτεί την Παλαιοβράχα δυστυχώς, αν και υπάρχουν γνωστοί και φίλοι που κατάγονται από κει. Θυμάμαι ιδιαίτερα την αείμνηστη Λούλα Πολίτη-Τσεργά, που μου μιλούσε για τον τόπο που γεννήθηκε και τα αδέρφια της. Δεν ξέρω βέβαια επώνυμα των ανθρώπων από την Παλαιοβράχα, αλλά άλλη Παλαιοβράχα δεν υπάρχει στην Ελλάδα και έτσι δεν υπήρχε φόβος κάποιου λάθους.
   Η προσπάθεια αυτή αναζήτησε και κατέγραψε 39 μεταναστευτικά ταξίδια των ανθρώπων της προς την Αμερική στις πρώτες δύο 10ετίες του 20ού αιώνα. Εντοπίστηκαν έτσι 152 μετανάστες (απ’ αυτούς οι 16 έκαναν διπλό ταξίδι στην Αμερική).
  Πιθανά να υπάρχουν κι άλλοι μετανάστες που δεν εντοπίστηκαν και θα βρεθούν στη συνέχεια. Η όλη αναζήτηση είναι δύσκολη και χρονοβόρος, εφόσον τα στοιχεία του αμερικανικού αρχείου είναι χειρόγραφα και μερικά δεν διαβάζονται εύκολα.
   Η εργασία-μελέτη αυτή θέλει να τιμήσει τους ανθρώπους της Παλαιοβράχας, για την τόλμη και την απόφαση να φύγουν στα ξένα (μερικοί ίσως να μην ξαναδούν τον τόπο τους), θυσιάζοντας τα καλύτερά τους χρόνια για να  ζήσει η γονική οικογένεια και οι ίδιοι καλύτερα.
      Μετά από ένα και πλέον αιώνα, η προσπάθεια αυτή αποτείνεται στο θυμικό όσων έζησαν ή έχουν εικόνες από τα χρόνια της μετανάστευσης στην Αμερική. Είναι όμως μια αναγκαία κατάθεση μνήμης για τους νεότερους, στους οποίους και αφιερώνεται.

Κωνσταντίνος Αθαν. Μπαλωμένος
                    φυσικός

Η εκκλησία της Παλαιοβράχας


3/4/17

Οι Ιδιωτικές Κλινικές της Λαμίας (2)



Πρόλογος


   Σε συνέχεια προηγούμενων παρουσιάσεων για τις Ιδιωτικές Κλινικές της Λαμίας, ακολουθούν τέσσερις κλινικές που άρχισαν τη λειτουργία τους στα προπολεμικά χρόνια (δεκαετία του ’30), αλλά μερικές συνέχισαν και μεταπολεμικά. Στο επόμενο θα δοθούν άλλες 5 κλινικές, που ιδρύθηκαν και λειτούργησαν στα μεταπολεμικά χρόνια.

                                                                     Κωνσταντίνος Αθαν. Μπαλωμένος
                                                                                        φυσικός



1.    Παθολογική Κλινική των Καρπούζα-Μπαρμπούτη


Δημοσθένης Καρπούζας
    Ο Δημοσθένης Καρπούζας γεννήθηκε στην Καΐτσα (Μακρυρράχη), του σημερινού Δήμου Ξυνιάδας Δομοκού) το 1902. Οι γονείς του ονομάζονταν Αθανάσιος και Ευφροσύνη. Σπούδασε γιατρός στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και απέκτησε την ειδικότητα του παθολόγου.

   Από το 1928 άρχισε την άσκηση του ιατρικού έργου. Εργάστηκε σε διάφορα Νοσοκομεία και το 1929 εγκαταστάθηκε στην Καΐτσα[1] Λοκρίδας, ως μόνιμος γιατρός. Στο Παρίσι πήγε και έκανε τριετή εξειδίκευση στα παιδιατρικά, αποκτώντας σημαντική εμπειρία. 
   Από τα μέσα της δεκαετίας του ’30, εγκαταστάθηκε στη Λαμία[2]. Δεχόταν ασθενείς στο Φαρμακείο του Γεωργ. Πιπιλίγκα, στην Πλατεία Πάρκου. Το 1932 γράφτηκε ως μέλος στον Ιατρικό Σύλλογο Φθιώτιδας.


26/3/17

Από τη Βελίτσα Λοκρίδας, μετανάστες στην Αμερική (1906-1916)


Προλεγόμενα


   Δεν έτυχε να επισκεφθώ το χωριό αυτό, παρότι  είναι ακουστό, με σημαντικά ονόματα όπως π.χ. Γεώργιος Σκλαβούνος στο χώρο της ιατρικής. Την περίοδο του Μεσοπολέμου ήταν περιώνυμα τα καπνά Βελίτσης. Η επιλογή μου για τους μετανάστες της ήταν τυχαία, με κυρίαρχο το ιστορικό στοιχείο. Στην ίδια θέση όπου βρίσκεται σήμερα το ομώνυμο χωριό, στις ανατολικές πλαγιές του Παρνασσού, ήταν κτισμένη η Φωκική πόλη, η αρχαία Τιθορέα.

πύργος της Τιθορέας
(λιθογραφία E. Dodwell, 1834, Λονδίνο)

   Μελετώντας τους Έλληνες μετανάστες που πήγαν στην Αμερική, εδώ και αρκετά χρόνια, κατέγραψα και όσους προέρχονταν από τη Βελίτσα. Η συγκέντρωση του υλικού άρχισε πριν από χρόνια. Η επεξεργασία έγινε τμηματικά και η εργασία ολοκληρώθηκε το Φεβρουάριο του 2017.
   Για το αποτέλεσμα αυτό χρειάστηκαν πολλές ώρες και μέρες εντατικής απασχόλησης. Με βοήθησε πολύ, μέσω του Διαδικτύου, το εξαιρετικό αμερικανικό αρχείο μετανάστευσης του νησιού Έλλις (Ellis Island). Η έρευνα απέδωσε 40 μεταναστευτικά ταξίδια (κάποιοι μετανάστες έκαναν 2 ταξίδια). Ίσως να διέφυγαν κάποια ονόματα που δεν εντόπισα ή να έγραψαν άλλο τόπο γέννησης και προηγούμενης διαμονής. Θυμίζω τη (συνήθη) περίπτωση που κάποιοι, τότε στις ΗΠΑ, δήλωναν ότι γεννήθηκαν ή ότι διέμεναν στη μεγαλύτερη πόλη (π.χ. Αμφίκλεια, Λαμία) της περιοχής, ενώ γεννήθηκαν και ζούσαν σε γειτονικό χωριό. Κάτι τέτοιο όμως, θα πρέπει να το συμπληρώσει κάποιος που ξέρει τα ντόπια επώνυμα, κι αν είναι μεγαλύτερης ηλικίας (με καλή μνήμη) ακόμα καλύτερα.
   Η παρούσα εργασία θα μπορούσε να εμπλουτιστεί με φωτογραφικό υλικό των μεταναστών στις ΗΠΑ, που εγώ δεν έχω αυτή τη δυνατότητα. Ο τοπικός Σύλλογος ή με πρωτοβουλία κάποιου (ή κάποιων) μπορεί να αναζητήσει και να βρεθούν στο χωριό κάποιες φωτογραφίες, που θα εμπλουτίσουν την προσπάθεια αυτή. Επίσης μπορεί να συμπληρωθεί η εργασία, με την τύχη των μεταναστών αυτών, δηλ. ποιοι γύρισαν στην πατρίδα και ποια ήταν η προκοπή τους (επαγγελματική και προσωπική).
   Η εργασία-μελέτη αυτή θέλει να τιμήσει τους ανθρώπους της ιστορικής κωμόπολης, για την τόλμη και την απόφαση να φύγουν στα ξένα (μερικοί ίσως να μην ξαναδούν τον τόπο τους), θυσιάζοντας τα καλύτερά τους χρόνια για να  ζήσει η γονική οικογένεια και οι ίδιοι καλύτερα.
   Μετά από έναν αιώνα, η προσπάθεια αυτή αποτείνεται στο θυμικό όσων έζησαν ή έχουν εικόνες από τα χρόνια της μετανάστευσης στην Αμερική. Είναι όμως μια αναγκαία κατάθεση μνήμης για τους νεότερους, στους οποίους και αφιερώνεται.

Κωνσταντίνος  Αθαν. Μπαλωμένος
                  φυσικός

21/3/17

Άνθρωποι και χώροι εστίασης στην προπολεμική Λαμία


Οι παραγωγοί γεύσεων



Εισαγωγή


   Η Λαμία, γεωγραφικό κέντρο της Στερεάς Ελλάδος και πρωτεύουσα της Ρούμελης, ήταν πάντα κομβικό σημείο για τους περαστικούς. Ίσως αυτό είναι μειονέκτημα, επειδή δεν αποτελεί τελικό προορισμό, αλλά το πλεονέκτημα της Λαμίας ως τόπου διέλευσης παραμένει. Μέχρι το 1881 ήταν και ακριτική πόλη. Το πλεονέκτημά της, που δεν αναπτύχθηκε πλήρως στο παρελθόν, θα ήταν η δημιουργία αρκετών χώρων φιλοξενίας (πανδοχείων, ξενοδοχείων), αλλά τουλάχιστον οι χώροι εστίασης (ταβέρνες, εστιατόρια, ψησταριές, κλπ.) ήταν αρκετοί. Η ποιότητα υπηρεσιών μπορεί να μην ήταν πάντα άριστη, αλλά κανείς περαστικός δεν ξέχασε το ψητό αρνί σούβλας, κ.ά. ψητά παράγωγα, που έφαγε στα στενά της πλατείας Λαού.
   Στην παρούσα εργασία θα δοθούν οι σχετικοί χώροι και οι άνθρωποι της εστίασης στα προπολεμικά χρόνια, με όσο γίνεται συνοπτικό τρόπο και φυσικά με τα διαθέσιμα στοιχεία.  


1. Αρχαία καπηλεία και συμπόσια


   Στην αρχαία Αθήνα υπήρχαν πολλά καπηλεία (ή καπηλειά). Προσέφεραν κυρίως κρασί, που υπήρχε άφθονο. Υπήρχαν και μικρές εταίρες που σέρβιραν κρασί, τραγουδούσαν και χόρευαν. Περισσότερα καπηλεία είχε η πολυάριθμη[1] Κόρινθος με το λιμάνι της (με ναυτικούς και ξένους). Τα καπηλεία ήταν σε αγοραία σημεία των πόλεων (σε μεγάλους δρόμους της πόλης και στους δρόμους εισόδου και εξόδου απ’ αυτήν). Υπήρχαν λαϊκά και αριστοκρατικά καπηλεία.


Παράσταση συμποσίου σε αττικό αγγείο
   Τα λαϊκά καπηλεία σέρβιραν κρασί και φαγητό, αλλά έπαιζαν και τυχερά παιχνίδια (γι’ αυτό είχαν κακή φήμη). Όταν έπιναν πολύ τότε έσπαγαν πιάτα ή κύπελλα.  Τα κρασιά ήταν τοπικά (της Αττικής), αλλά και από άλλα μέρη (Χίο, Κόρινθο, Σάμο, Λέσβο, Μένδη, κ.α.). Μεταφέρονταν σε ασκιά ή σε αμφορείς. Στα αριστοκρατικά καπηλειά σύχναζε η αφρόκρεμα της πόλης και τα φαγητά ήταν πιο ποιοτικά.
   Βέβαια υπήρχαν και τα συμπόσια, που ήταν κοινωνικές εκδηλώσεις με εθιμοτυπία και κανονισμούς, για ανταλλαγή ιδεών και πνευματικών αναζητήσεων. Είναι γνωστά από την εποχή του Ομήρου. Οι φιλοσοφικές συζητήσεις άρχιζαν αποβραδίς και έληγαν το πρωί. Περιλάμβαναν το δείπνον (ή σύνδειπνον) και τον πότον. Μετά το φαγητό, έπιναν οίνον κεκραμένον (νερωμένο) και συζητούσαν.