Όταν οι Τούρκοι έκαψαν με ναπάλμ το πλοίο “Φαέθων” στην Κύπρο (1964)

 Στα θύματα ήταν και ο ναύτης Νίκος Νιάφας

του Κωνσταντίνου Αθ. Μπαλωμένου 

 

Πρόλογος

   Η υπενθύμιση έγινε σε μένα από τον καλό φίλο Σπύρο Γ. Στεφανή, για να γραφεί το μικρό αυτό ιστορικό. Η θυσία του ναύτη Νίκου Νιάφα, γνωστής σε μένα οικογένειας στη Νέα Άμπλιανη Λαμίας, μού ήταν γνωστή και περιλαμβάνεται στο βιβλίο μου “Η Νέα Άμπλιανη Λαμίας”. Έπρεπε όμως να αποδοθεί όλο το μικρό χρονικό της επιχείρησης με το πλοίο “Φαέθων”, τον Αύγουστο 1964 στην Κύπρο.

Κωνσταντίνος Αθ. Μπαλωμένος

 

 1.    Η πολιτική κατάσταση το 1963-64, στην Κύπρο

   Μετά τις Συμφωνίες Ζυρίχης – Λονδίνου το Φεβρουάριο 1959, που τερμάτισαν τη βρετανική αποικιοκρατία στην Κύπρο, στις 16 Αυγούστου 1960 ιδρύθηκε επίσημα η ανεξάρτητη Κυπριακή Δημοκρατία.

   Στις 30 Νοεμβρίου 1963ανακοινώθηκε η πρωτοβουλία που έμεινε γνωστή ως «Τα 13 Σημεία του Μακαρίου». Ήταν ένα επίσημο[1] υπόμνημα με 13 προτάσεις για την αναθεώρηση του Συντάγματος του 1960, επειδή ήταν δυσλειτουργικό[2] και ανεφάρμοστο, με σκοπό την άρση των συνταγματικών αδιεξόδων.Τις προτάσεις απέρριψαν Τουρκοκύπριοι και Τούρκοι (στις 7 Δεκεμβρίου 1963), προκαλώντας τις πρώτες αιματηρές διακοινοτικές συγκρούσεις (γνωστές και ως «Ματωμένα Χριστούγεννα» του 1963) στη Λευκωσία και σε άλλες περιοχές.

   Στις 28 Δεκεμβρίου 1963 συμφωνήθηκε[3] η χάραξη - προσωρινά - της διαχωριστικής γραμμής στη Λευκωσία(η γνωστή «Πράσινη Γραμμή») για να σταματήσουν οι αιματοχυσίες. Στο 1964 ακολούθησε μετακίνηση του πληθυσμού των Τουρκοκυπρίων, με σκοπό την αυτοπροστασία τους. Ήταν οι γνωστοί 16 περίπου απομονωμένοι θύλακες[4]. Παράλληλα όμως, αυτοί υπηρετούσαν και την τουρκική στρατηγική προοπτική της διχοτόμησης του νησιού.

 

 2.    Η απόρρητη αποστολή στην Κύπρο

   Τον Αύγουστο του 1964 υπήρχαν πληροφορίες ότι οι Τούρκοι θα επιχειρούσαν να ξεφορτώσουν οπλισμό και πυρομαχικά στις βορειοδυτικές περιοχές του νησιού ενισχύοντας τους θύλακες που είχαν δημιουργηθεί. Ο χρόνος πίεζε και η Κυπριακή Δημοκρατία δεν διέθετε Ναυτικό.

   Για την άμυνα της Κύπρου, η ελληνική κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου έστειλε το 1964 μια πλήρη ελληνική μεραρχία στρατού. Με χρήματα που διέθεσε ο Κύπριος επιχειρηματίας Αναστ. Λεβέντης[5], αγοράστηκαν 2 παλιά ξύλινα σκάφη, γερμανικής κατασκευής 1935, που ονομάστηκαν “Φαέθων” και “Αρίων”. Σκοπός ήταν, με κατάλληλο εξοπλισμό και στελέχωση, να αναλάβουν το ρόλο φύλαξης των βόρειων ακτών της Κύπρου.

Δημ. Μητσάτσος

   Στον ναύσταθμο της Σαλαμίνας έγινε μια γρήγορη επισκευή τους και ξεκίνησαν για την Κύπρο με διοικητή τον πλοίαρχο Π.Ν. Δημήτριο Μητσάτσο[6]. Το ταξίδι αυτό ήταν επικίνδυνο, καθώς έπλεαν χωρίς διακριτικά και σημαία, ώστε η αποστολή να παραμείνει μυστική. Τα μέλη του πληρώματος χρησιμοποιούσαν ψεύτικα κυπριακά ονόματα και σε όλη τη διάρκεια του ταξιδιού έκαναν πρόβες για να τα συνηθίσουν.

   Η πλοήγηση[7] από τη Σαλαμίνα στην Κύπρο ήταν μια πραγματική περιπέτεια, καθώς τα σκαριά ήταν παλιά, όπως παλιός ήταν και ο εξοπλισμός τους. Ακόμα και η πυξίδα έδειχνε λάθος κατεύθυνση και χρειάστηκε η ναυτοσύνη των πληρωμάτων για να μπορέσουν να φτάσουν στην Κύπρο.

   Κατά την άφιξή του το “Φαέθων” εξοπλίστηκε με 4 πυροβόλα. Όμως τα πυρομαχικά που έλαβε δεν ταίριαζαν για τις τρεις από τις τέσσερις κάννες των πυροβόλων του. Έτσι μόνο η μία κάννη μπορούσε να κάνει βολή όταν χρειάστηκε, κατά την ώρα της μάχης.

   Με την άφιξή τους τα περιπολικά σκάφη ύψωσαν Κυπριακή σημαία και εξοπλίστηκαν. Ήταν τα μοναδικά σκάφη του Κυπριακού Ναυτικού. Απόρρητη αποστολή τους ήταν να βοηθήσουν στις επιχειρήσεις στην Τιλλυρία.

 

Τα πλοία “Φαέθων” και “Αρίων”

3.    Η πολεμική δράση τον Αύγουστο 1964

   Στις 7 Αυγούστου 1964 έγινε επίθεση των ελληνοκυπριακών δυνάμεων (Εθνοφρουρά[8]) με σκοπό τη διάλυση του προγεφυρώματος της Μανσούρας και Κόκκινων (περιοχή Τηλλυρίας, στη βορειοδυτική Κύπρο), στον Τουρκοκυπριακό θύλακα, όπου παράνομα έρχονταν όπλα και Τούρκοι στρατιωτικοί.

   Από τις 8 Αυγούστου και για 4 μέρες, η Τουρκία απάντησε με σφοδρές αεροπορικές επιδρομές, χρησιμοποιώντας ακόμη και βόμβες ναπάλμ, εναντίον των θέσεων της Εθνικής Φρουράς και κατοικημένων περιοχών (από την Πόλη Χρυσοχούς μέχρι τον Ξερό). Στις μάχες και βομβαρδισμούς σκοτώθηκαν 50-53 άτομα και υπήρξαν πολλοί τραυματίες στην Εθνική Φρουρά και σε άμαχους πολίτες.

   Το μεσημέρι της 8ης Αυγούστου 1964, ενώ μαίνονταν οι τουρκικοί βομβαρδισμοί στην περιοχή Τηλλυρίας, το πλοίο “Φαέθων” μετακινήθηκε από τη Μανσούρα προς τον κόλπο του Ξερού. Η τελευταία αποστολή του πλοίου ήταν να υποστηρίξει από τη θάλασσα, τη μάχη που έδιναν οι ελληνικές και ελληνοκυπριακές δυνάμεις στη στεριά. Εκεί, ενώ το πλοίο ανέμενε να φτάσουν νέα πυρομαχικά, δέχθηκε επίθεση από τουρκικά αεροπλάνα. Το “Φαέθων” έπλεε με μία μόνο μηχανή, εξαιτίας βλάβης στην άλλη καιδεν είχε τη δυνατότητα ελιγμών.

   Ο πλοίαρχος Δημ. Μητσάτσος διέταξε να φύγει το πλοίο “Αρίων”, εφόσον δεν είχε υποστεί ζημιές για να πάει[9] στη Λεμεσό. Παρά τις προειδοποιήσεις του κυβερνήτη Δημ. Μητσάτσου προς όσους κληρωτούς ναύτες του πλοίου “Φαέθων” είχαν υποχρεώσεις, ή επιθυμούσαν να φύγουν εγκαίρως με μια βάρκα, ώστε να έχουν τις λιγότερες δυνατές απώλειες, κανένα από τα 23 μέλη του πληρώματος δεν θέλησε να εγκαταλείψει την αποστολή. Έμειναν όλοι.

   Με το μοναδικό πυροβόλοπου διέθετε το “Φαέθων”κατάφεραν να καταρρίψουν ένα τουρκικό αεροσκάφος F-100, ενώ ένα άλλο χτυπημένο κατάφερε να προσγειωθεί στην Τουρκία. Για να αποτρέψει την τουρκική επίθεση, με οδηγίες του πλοιάρχου Δημήτρη Μητσάτσου, το “Φαέθων” κινήθηκε ανάμεσα σε δύο άλλα πλοία με αμερικανική σημαία, αλλά οι Τούρκοι δεν έλαβαν υπόψη το ενδεχόμενο να χτυπήσουν ακόμα και εμπορικό πλοίο των ΗΠΑ.

   Ο κυβερνήτης, βαριά τραυματισμένος στο δεξί χέρι, έριξε το πλοίο στην παραλία (στα ρηχά) και διέταξε την εγκατάλειψή του. Ακόμα και όταν το πλήρωμα προσπαθούσε να απομακρυνθεί τρέχοντας στη στεριά οι Τούρκοι συνέχιζαν να τους χτυπούν. Οι Τούρκοι έκαψαν το καράβι με βόμβες ναπάλμ, όπως και πολλούς ανθρώπους στις παραλίες εκεί στο καραβοστάσι «Ξερός».

 

4.    Τα θύματα

   Από τους βομβαρδισμούς των Τούρκων στο πλοίο «Φαέθων» σκοτώθηκαν ένας αξιωματικός, δύο υπαξιωματικοί[10], τέσσερις ναύτες από την Ελλάδα, και ένας Κύπριος ναύτης. Ευτυχώς σώθηκαν οι υπόλοιποι 15 ναύτες θητείας.

   Νεκροί ήταν οι : Παναγιώτης Χρυσούλλης, 26 ετών, από την Αθήνα (σημαιοφόρος), Σπυρίδων Αγάθος, 29 ετών, από τη Γαρούνα της Κέρκυρας (υποκελευστής), Νικόλαος Πανάγος, 28 ετών, από την Πραγματευτή της Αρκαδίας (υποκελευστής), Παναγιώτης Θεοδωράτος, 21 ετών, από το Μονοπώλαχο της Κεφαλονιάς (ναύτης), Νικόλαος Νιάφας, 22 ετών, από τη Λαμία (ναύτης), Νικόλαος Καππαδούκας, 22 ετών, από τη Γλώσσα Σκοπέλου (ναύτης), και ο Κύπριος εθελοντής Άντης Φιλήτας, 22 ετών, από τη Μόρφου.

 

Το απομεινάρι του πλοίου “Φαέθων”

5.    Η αποτίμηση της θυσίας – Η αναγνώριση

   Λίγες μέρες μετά, όταν ο Δημ. Μητσάτσος επέστρεψε στην Ελλάδα, τον έστειλαν στο Ναυτικό Νοσοκομείο Πειραιά, το οποίο ουσιαστικά ήταν εκτός λειτουργίας, ώστε να μη γίνει αντιληπτός από τους δημοσιογράφους και να μην αποκαλυφθεί η συμμετοχή αξιωματικών του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού στις μάχες στην περιοχή Τηλλυρίας.

   Τότε δήλωσε : “Ήρθα από την Κύπρο με δύο χέρια. Το χέρι μού το κόψανε οι αποφάσεις. Στην Ελλάδα με κλείσανε σε ένα νοσοκομείο που δεν λειτουργούσε, για να μη με δουν οι δημοσιογράφοι. Εκεί έπαθα γάγγραινα”.

   Χωρίς αρτιμέλεια πλέον,οι Αρχηγοί του Ναυτικού τού έλεγαν: “Πώς θα σε εμφανίζουμε; Με το μανίκι στην τσέπη;”. Έτσι τον έθεσαν σε πολεμική διαθεσιμότητα από το Πολεμικό Ναυτικό. Για να ζήσει υποχρεώθηκε να δώσει εξετάσεις, να μπει στο Πολυτεχνείο και να σταδιοδρομήσει μετά[11] ως μηχανολόγος στη ναυτιλία,

   Μαζί με τη μάχη του 1964 που δεν έγινε γνωστή (λόγω του απόρρητου χαρακτήρα) ξεχάστηκαν και οι άνθρωποι που θυσιάστηκαν. Ο επιζήσας κυβερνήτης του πλοίου “Φαέθων” Δημήτρης Μητσάτσος, ανέφερε ότι ο ίδιος δεν μπόρεσε να πάει στις κηδείες των πεσόντων του πλοίου του, καθώς ήταν σοβαρά τραυματισμένος και νοσηλευόταν.

   Ο Δημ. Μητσάτσος πίστευε ότι οι νεκροί του πλοίου «Φαέθων» ήταν θαμμένοι στο Κοιμητήριο Κωνσταντίνου και Ελένης στη Λευκωσία. Τα οστά του πρώτου μηχανικού Νικόλαου Πανάγου είχαν παραδοθεί στην οικογένειά του, αλλά αργότερα έγινε γνωστό πως δεν ήταν τα σωστά.

   Στις 8 Αυγούστου 2007 τελέστηκε για πρώτη φορά μνημόσυνο στο κοιμητήριο των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, στη Λευκωσία, στη μνήμη των έξι Ελλήνων που έχασαν τη ζωή τους. Το μνημόσυνο έγινε 43 χρόνια μετά από έναν όμιλο Ελλαδιτών που ζούσαν στην Κύπρο, με ιερέα τον Παναγιώτη Τριανταφύλλου. Κλήθηκε και παρέστη ο τότε πλοίαρχος Δημ. Μητσάτσος. Επίσης παρέστησαν ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, υπουργοί και τα κόμματα.

   Ο διοικητής και το πλήρωμα του σκάφους, συμπεριλαμβανομένων των πεσόντων, λόγω του άκρως απόρρητου χαρακτήρα της αποστολής, αναγνωρίστηκαν από την Ελλάδα και την Κύπρο στις 19 Ιανουαρίου 2016, δηλ. 52 χρόνια μετά τη μάχη.

   Το 2018, με καθυστέρηση 54 ετών,η Κυπριακή Δημοκρατία έκανε επίσημα το χρέος της στους πεσόντες της ακταιωρού “Φαέθων”. Τα λείψανά τους επιστράφηκαν στους δικούς τους στην Ελλάδα, αλλά η ντροπή για την αδικαιολόγητη έλλειψη ευαισθησίας δεν σβήνει. Για να αποτραπεί νέο ρεζίλεμα με παράδοση λαθεμένων οστών, έγινε ταυτοποίηση με DNA.

 

6.    Ο ναύτης Νικόλαος Νιάφας (1942-1964)

   Γεννήθηκε στη Λαμία. Γονείς του ήταν ο Σπύρος Δ. Νιάφας και η Κωνσταντία Λουκά. Είχε και 3 αδέρφια (Δημήτριος, Ευαγγελία, Καλλιόπη). Εργαζόταν ως φαρμακοϋπάλληλος στη Λαμία. Το 1964 που υπηρετούσε τη θητεία του στο ναυτικό (ήταν δίοπος, νοσοκόμος), πήγε με την ακταιωρό “Φαέθων”, στην Κύπρο.

Νικόλαος Σπυρ. Νιάφας

   Στις 8 Αυγούστου 1964, στον κόλπο του Ξερού στην Κύπρο, από βομβαρδισμό της τουρκικής αεροπορίας ο ναύτης Νικόλαος Νιάφας σκοτώθηκε. Το 2009 με προεδρικό διάταγμα, προήχθη ”τιμής ένεκεν” σε ανθυπασπιστή. Στις 2 Ιουνίου 2017, δηλ. 53 χρόνια μετά το θάνατό του, το οστεοφυλάκιο με τα λείψανα του ήρωα ήρθαν στο αεροδρόμιο Δεκέλειας στο Τατόι και αυθημερόν στις 5 μ.μ. έφθασαν στον Ι.Ν. Αγίας Παρασκευής Νέας Άμπλιανης. Τιμητικό άγημα απέδωσε τιμές και ακολούθησε επιμνημόσυνη δέηση[12], όπου χοροστάτησε ο μητροπολίτης Φθιώτιδος κ. Νικόλαος. Αναγνώστηκε το βιογραφικό του ήρωα από τον τελετάρχη αξιωματικό. Ιδιαίτερα συγκινητική ήταν η ομιλία της Κωνσταντίνας Δ. Νιάφα, ανεψιάς του ήρωα.

   Ακολούθησε η μεταφορά του οστεοφυλακίου στο Δημοτικό Κοιμητήριο Λαμίας, με χαιρετιστήριες βολές για απόδοση τιμών από άγημα του Πολεμικού Ναυτικού.

   Στην τελετή παρέστησαν όλοι οι βουλευτές του νομού, ο δήμαρχος Λαμίας, ο αντιπεριφερειάρχης Φθιώτιδος, αυτοδιοικητικοί του τόπου μας, εκπρόσωποι των ένστολων σωμάτων (στρατού, ναυτικού, αστυνομίας και ειδικών δυνάμεων) και πλήθος κόσμου.

 

  Επίλογος

    Είναι προφανές ότι η μυστική επιχείρηση ναυτικής προστασίας της Κύπρου με τον τρόπο που έγινε ήταν ατυχέστατη. Εστάλησαν 2 παλιά ξύλινα πλοία, με ελάχιστες επισκευές στις μηχανές και μέσα πλοήγησης και με λάθος πυρομαχικά για τα πυροβόλα του. Με δυσκολία έφτασαν κρυφά στην Κύπρο και ανέλαβαν τη ναυτική προστασία της Κύπρου. Έπλεαν με μία μόνο μηχανή, χωρίς δυνατότητα ελιγμών. Με ένα μόνο πυροβόλο σε λειτουργία (από τα 4) κατάφεραν και κατέρριψαν ένα τουρκικό αεροπλάνο, με το πλοίο να βάλλεται από τα τουρκικά αεροπλάνα. Η ικανότητα του πλοιάρχου να το φέρει στα ρηχά, έσωσε ευτυχώς τους άλλους 15 ναύτες.

   Ο χαρακτηρισμός της επιχείρησης ως απόρρητης, με τον πολιτικό φόβο των τότε κυβερνώντων για 50 χρόνια περίπου, άφησε στην αφάνεια τη θυσία 8 μελών του πλοίου και τον σοβαρό τραυματισμό του πλοιάρχου. Ακόμα και η ταφή τους τηρήθηκε μυστική.

   Για την επί δεκαετίες αναλγησία που επέδειξε το κράτος για το οποίο θυσιάστηκαν δεν έλειψαν οι “συγγνώμες” και οι “απολογίες”. Στην Κύπρο ήρθαν νέοι, με χιλιάδες όνειρα και επέστρεψαν σε ένα κιβώτιο σκεπασμένο με την ελληνική και την κυπριακή σημαία, χωρίς να τους περιμένουν πλέον οι γονείς τους. Αλλοίμονο …

 ------------------------------------

 

Βιβλιογραφία-Αναφορές-Ιστοσελίδες

1.    Μανώλη Καλατζή : Κύπρος, Η κρυμμένη ιστορία του περιπολικού «Φαέθων», στις 21 Αυγ. 2023, στην ιστοσελίδα https://www.protothema.gr/

2.    εφ. ΛΑΜΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ, φ. 21361, σ. 2, 3-4 Ιουνίου 2017, Λαμία.

3.    Κωνσταντίνου Αθ. Μπαλωμένου : “Η Νέα Άμπλιανη Λαμίας”, σελ. 167, Λαμία, 2018.

4.    Στέφανος Χελιδόνης : “Οι Τούρκοι έκαψαν το Φαέθων με ναπάλμ”, συνέντευξη του Δημ. Μητσάτσου, δημοσιεύτηκε στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, στις 25 Νοε. 2007.

5.    Βικιπαίδεια

 

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

 

---

[1]Το  επέδωσε ο τότε Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄, στον Τουρκοκύπριο Αντιπρόεδρο, δρα Φαζίλ Κιουτσούκ (1906-1984).

[2]από την ελληνοκυπριακή πλευρά.

[3]Μετά από επίσκεψη του Βρετανού υπουργού Κοινοπολιτειακών Σχέσεων Ντάνγκαν Σάντς (Duncan Edwin Sandys) στη Λευκωσία.

[4]Από 104 χωριά μετακινήθηκαν 25.000 Τουρκοκύπριοι (δηλ. το 1/4 του πληθυσμού τους).

[5]O Αναστάσιος Γ. Λεβέντης(1902–1978) ήταν διακεκριμένος Ελληνοκύπριος επιχειρηματίας, πρωτοπόρος βιομήχανος στη Δυτική Αφρική, εθνικός ευεργέτης και διπλωμάτης.Στήριξε οικονομικά την Κύπρο (κυρίως μετά το 1974) για την παιδεία, τον πολιτισμό και την περίθαλψη.

[6]Με καταγωγή από τα Ψαρά, γεννήθηκε το 1936 και μεγάλωσε στην Αθήνα. Η αγάπη του για τη θάλασσα και τα καράβια τον οδήγησε στη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων, από όπου αποφοίτησε το 1956.

[7]Από συνομιλία του συντάκτη Μανώλη Καλατζή πριν από λίγα χρόνια με τον Δημήτρη Μητσάτσο, κυβερνήτη του πλοίου «Φαέθων».

[8]Συγκροτήθηκε το 1964.

[9]Του το είχε πει από τη Λευκωσία ο αντιπλοίαρχος  Πέτρος Αραπάκης (1923-2007).

[10]Η γυναίκα του ενός υπαξιωματικού  είχε γεννήσει πριν από ένα μήνα και του άλλου η γυναίκα ήταν έγκυος.

[11]Εργάστηκε σε διάφορες διευθυντικές θέσεις στη βιομηχανία ξηράς και στα ναυπηγεία. Το 1983 οργάνωσε, και μέχρι το 2020, ήταν διευθυντής στην Ελληνική Ένωση Προστασίας Θαλασσίου Περιβάλλοντος - HELMEPA.

[12]εφ. ΛΑΜΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ, φ. 21361, σ. 2, 3/4 Ιουνίου 2017, Λαμία.